Anonymous: Οι Ρομπέν του Διαδικτύου

της Δέσποινας Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Crash, τεύχος Μαρτίου]

[Ρίχνουν σαν τραπουλόχαρτα ιστοσελίδες κυβερνήσεων και φορέων που υποσκάπτουν τη δημοκρατία. Μπλοκάρουν ιστότοπους εταιρειών-κολοσσών που στέκονται εμπόδιο στην ελεύθερη διακίνηση της πληροφορίας. Γελοιοποιούν πανίσχυρες μυστικές υπηρεσίες, βγάζοντας στον αέρα απόρρητα τηλεφωνήματα πρακτόρων και εισβάλλοντας στις διαδικτυακές τους πλατφόρμες. Είναι οι Anonymous. Είναι κυβερνοακτιβιστές. Δεν συγχωρούν. Δεν ξεχνούν. Και φαίνεται πως ήρθαν για να μείνουν].  

  «Είμαστε οι Anonymous. Είμαστε λεγεώνα. Δεν συγχωρούμε. Δεν ξεχνάμε. Να μας περιμένετε»

Στο σκοτεινό κελάρι, οι στάλες της υγρασίας προσγειώνονταν, με ήχο στικτό κι επίμονο, επάνω στα 36 βαρέλια με την πυρίτιδα. Αυτά συνωστίζονταν εκεί, κάτω ακριβώς από το Παλάτι του Γουεστμίνστερ, που στέγαζε τo βρετανικό Κοινοβούλιο. Ήταν 5 Νοεμβρίου του 1605, και όλα ήταν έτοιμα: ο Γκάι Φοκς με μια ομάδα συνωμοτών θα έπαιρνε εκδίκηση για την τυραννική βασιλεία του Ιακώβου Α’ – ανατινάζοντας το Κοινοβούλιο, λίγο πριν συνεδριάσει. Κάπως έτσι θα άρχιζε η ιστορία, αν γραφόταν μερικούς αιώνες πριν…

…Σήμερα, όμως, μια νέα γενιά «τιμωρών της αδικίας» μοιάζει να έχει γεννηθεί. Δεν σκάβει τούνελ και δεν ανεβαίνει σε άλογα. Δρα… καθισμένη σε μια καρέκλα, με όπλο… έναν υπολογιστή. Απεργάζεται σχέδια και χτυπά ακαριαία. Όχι με πυρίτιδα. Αλλά με την τεχνολογία. Και στόχο δεν έχει κτίρια και ανθρώπινες ζωές. Αλλά ιστοσελίδες και διαδικτυακές πλατφόρμες. Είναι οι Anonymous. Είναι πολλοί. Είναι κυβερνοακτιβιστές ή χακτιβιστές (ακτιβιστές χάκερ) και πληγώνουν το σύστημα σε μια κομβική του αρτηρία.     

Τι σχέση, όμως, μπορεί να έχουν αυτοί οι υπερσύγχρονοι διαδικτυακοί καβαλάρηδες με μια χούφτα αποτυχημένους συνωμότες, που πριν μερικούς αιώνες σχεδίαζαν να ανατινάξουν ένα παλάτι; Την ιδέα της αποκατάστασης της δικαιοσύνης. Γιατί εκείνοι οι συνωμότες μπορεί τελικά να απέτυχαν και να οδηγήθηκαν στην αγχόνη, όμως το σύνθημα «Remember, remember, the 5^th of November» («Θυμήσου, θυμήσου, την 5^η του Νοέμβρη») θα έφθανε ως τις μέρες μας και η περσόνα του Φοκς θα αναβίωνε, τέσσερις αιώνες μετά, το 2006, στο κινηματογραφικό «V for Vendetta» (μεταφορά ομώνυμου κόμικ): ο ήρωας «V» φοράει τη μάσκα του Φοκς, και καταστρώνει σχέδιο να ανατινάξει το κτίριο του Κοινοβουλίου στο Λονδίνο του μέλλοντος. Στόχος του, να ανατρέψει το ολοκληρωτικό καθεστώς που έχει επιβληθεί στη χώρα.

Καθώς, όμως το «Λονδίνο του μέλλοντος», φαίνεται να έρχεται ολοένα και πιο κοντά σε ένα ζοφερό παρόν, μια ξεχασμένη συνωμοσία και μια ταινία ενώνονται με τη… σύγχρονη τεχνολογία, στη μάχη για την κοινωνική δικαιοσύνη. Η ώρα έχει φθάσει για τους Anonymous. Με σήμα-κατατεθέν τη μάσκα του Γκάι Φοκς δρουν, όπως ισχυρίζονται, υπέρ των καταφρονεμένων αυτής της γης, που παρακολουθούν με κόρες διεσταλμένες τη συρρίκνωση της δημοκρατίας να προσβάλλει σαν πανδημία τον πλανήτη…

Δεν υπάρχει αρχηγός, δεν υπάρχει λίστα μελών, ούτε εκπρόσωποι και επίσημες ιστοσελίδες. «Αν ταυτιστείς με ή αποφασίσεις ότι θέλεις να είσαι Ανώνυμος, είσαι Ανώνυμος. Κανείς δεν έχει την εξουσία να πει ότι είσαι ή όχι Ανώνυμος, εκτός από εσένα», επισημαίνουν

Από «φρικιά» της τεχνολογίας, τιμωροί της αδικίας 

«…oι Anonymous εκπροσωπούν την αδάμαστη Άγρια Δύση του παγκόσμιου ιστού, ενός κόσμου όπου οι παθιασμένοι κομπιουτεράδες δίνουν ένα καλό μάθημα στους διεφθαρμένους και ισχυρούς»

-Γιασμίν Ράιαν, Al Jazeera, Μάιος 2011.

Ποια είναι η ταυτότητα αυτής της μυστηριώδους «λεγεώνας»; Και πώς μια κοινότητα ταγμένων υπηρετών της τεχνολογίας και του Διαδικτύου έφθασαν να αναδεικνύονται σε σύγχρονους Δον-Κιχώτες; Είναι «πωρωμένα» 15χρονα που, από το υπόγειο του σπιτιού τους, χρησιμοποιούν το Διαδίκτυο σαν έναν τρόπο ψυχολογικής εκτόνωσης, όπως προσπάθησαν, ειδικά στην αρχή, να τους περιγράψουν κάποιοι δημοσιογράφοι; Ή, τελικά, έχουν μια εικόνα της πραγματικότητας πολύ πιο σαφή από αρκετούς που δεν έχουν τόσο στενή «σχέση» με τον κυβερνοχώρο;

Όλα ξεκίνησαν το 2003, όταν δημιουργήθηκε το forum 4chan, μια μεγάλη διαδικτυακή κοινότητα, στην οποία οι χρήστες μπορούσαν να δημοσιεύουν σχόλια και φωτογραφίες ανώνυμα. Έτσι, σιγά σιγά καλλιεργήθηκε μια νέα κουλτούρα, των Ανώνυμων. Και οι Anonymous ήρθαν στη ζωή σαν ένας ψηφιακός παγκόσμιος εγκέφαλος…

…ο οποίος άρχισε να αναπτύσσεται από το 2005, εξασκούμενος σε επιθέσεις σε ιστόχωρους, λίγο-πολύ για πλάκα. «Εμείς [οι Ανώνυμοι] είμαστε απλά μια ομάδα ανθρώπων που χρειάζονται ένα είδος διεξόδου για να πράξουμε όπως επιθυμούμε, κάτι που δεν θα μπορούσαμε να κάνουμε στην κανονική κοινωνία… Και υπάρχει μια κοινή φράση “Το κάνουμε για πλάκα”», όπως κατέγραφε ο Τρεντ Πίκοκ («Search Engine: The Face of Anonymous»).

Σε ανύποπτη στιγμή, δύο χρόνια αργότερα, κάποιοι χρήστες πρότειναν να στοχοποιήσουν την εκκλησία της Σαϊεντολογίας θεωρώντας ότι επιδείκνυε ανήθικη και κάποτε βίαιη δράση. Ζητούσαν την άρση της φορολογικής της ασυλίας και τον τερματισμό της πλύσης εγκεφάλου, ενώ ξεσκέπασαν παρανομίες της. Το «Project Chanology» είχε δρομολογηθεί.

Σύντομα, ήρθε και η «Επιχείρηση Titstorm» εναντίον της αυστραλιανής κυβέρνησης επειδή προωθούσε νομοθεσία για να λογοκρίνει το Διαδίκτυο. Οι επιθέσεις στις ιστοσελίδες-στόχους ήταν κυρίως DDoS (Distributed Denial of Service): Δηλαδή, την ίδια στιγμή πολλοί υπολογιστές επισκέπτονταν συγκεκριμένο ιστόχωρο, με αποτέλεσμα ο τελευταίος να υπερφορτώνεται και να «πέφτει».

Πλούσια δράση ξετύλιξαν και κατά της παιδικής πορνογραφίας – τεράστια επίθεση DDoS στην εταιρεία που «φιλοξενούσε» του Hidden Wiki όταν αποκαλύφθηκε ότι το τελευταίο οδηγούσε με συνδέσμους σε παιδικό πορνογραφικό υλικό.

Οι Anonymous βρίσκονταν ήδη στο γήπεδο του ηλεκτρονικού ακτιβισμού.

Ο ηλεκτρονικός ακτιβισμός δεν είναι κάτι νέο. Στο Σιάτλ, για παράδειγμα, το κίνημα κατά της παγκοσμιοποίησης έστελνε μαζικά φαξ ή τηλεφωνούσε μαζικά σε συγκεκριμένη στιγμή, προκειμένου να μπλοκάρουν φαξ και τηλεφωνικές γραμμές του «στόχου». Οι Anonymous μετέφεραν τον ηλεκτρονικό πόλεμο στο Διαδίκτυο – και είναι η πρώτη κοινότητα που τον χρησιμοποιεί ως κύρια μέθοδο.

«Δεν είμαστε χάκερ», υποστηρίζουν οι Anonymous στο προαναφερθέν δελτίο Τύπου. «Είμαστε μέσοι πολίτες του Διαδικτύου και το κίνητρό μας είναι μια συλλογική αίσθηση ότι μπουχτίσαμε με τις μικρές και μεγάλες αδικίες που συμβαίνουν καθημερινά». Στους κόλπους τους υπάρχουν χάκερ, αλλά η κλοπή στοιχείων δεν είναι αυτοσκοπός.

Περιορίζονται στον ηλεκτρονικό πόλεμο; «Πολλοί νέοι άνθρωποι δεν μπαίνουν στον κόπο να βγουν να διαδηλώσουν. Είναι βαρετό», είχε εξομολογηθεί στη «Sydney Morning Herald» ο νεαρός Μάθιου Τζορτζ, που είχε συλληφθεί ως συμμετέχων στο χτύπημα των Anonymous κατά της αυστραλιανής κυβέρνησης. Πολλοί όμως από τη «λεγεώνα» συμμετέχουν σε καλέσματά της σε διαδηλώσεις, αλλά και σε πράξεις πολιτικής ανυπακοής.

Οι Anonymous αυτοπροσδιορίζονται, όχι ως ομάδα, αλλά ως μια «διαδικτυακή συνάθροιση» (Δελτίου Τύπου Anonymous, 10 Δεκεμβρίου 2010). «[Οι Anonymous] είναι η πρώτη διαδικτυακή υπερσυνείδηση… Είναι ομάδα, με την έννοια που τα πουλιά είναι ομάδα… Επειδή ταξιδεύουν προς την ίδια κατεύθυνση», έγραφε ο Κρις Λάντερς, στις 2 Απριλίου 2008 (Baltimore City Paper).

Επειδή όμως πουλιά φεύγουν κι έρχονται στο σμήνος, είναι μάλλον δύσκολο για την αστυνομία να τους «εξαρθρώσει». Σύμφωνα με ανακοίνωση του FBI, η συμμετοχή σε επιθέσεις DDoS είναι ποινικό αδίκημα που επισύρει δεκαετή ποινή φυλάκισης – αν και η Διεθνής Αμνηστία θεωρεί ότι οι μη συμβατικές μέθοδοι των κυβερνοακτιβιστών είναι νόμιμες όσο δεν παραβιάζουν την ιδιωτικότητα και την ασφάλεια τρίτων (19 Μαΐου 2011, Al Jazeera).

Η δομή αυτής της κυβερνοκοινότητας είναι πολύ χαλαρή και οριζόντια και «λειτουργεί σε μια βάση ιδεών και όχι εντολών». Δεν υπάρχει αρχηγός, δεν υπάρχει λίστα μελών, ούτε εκπρόσωποι και επίσημες ιστοσελίδες. «Αν ταυτιστείς με ή αποφασίσεις ότι θέλεις να είσαι Ανώνυμος, είσαι Ανώνυμος. Κανείς δεν έχει την εξουσία να πει ότι είσαι ή όχι Ανώνυμος, εκτός από εσένα», επισημαίνουν στις «Συχνές Ερωτήσεις». «Απλώς μπες σε ένα Δίκτυο IRC (Internet Relay Chat)»…

Επειδή δεν υπάρχει συνολική στρατηγική, οι Anonymous δρουν «στο φτερό»: «…Η τακτική εξαρτάται από το χρόνο – πάντα πρέπει να είσαι σε εγρήγορση για ευκαιρίες, για να τις αρπάξεις “στο φτερό”», είχε πει ο Γάλλος Michel de Certeau. Όπως, όμως, υποστηρίζει η ανθρωπολόγος Γκαμπριέλα Κόλμαν, που μελετά τους Anonymous από τα γεννοφάσκια τους, μπορεί να μην υπάρχει συνολικό σχέδιο, αλλά τα ίδια τα κινήματα είναι παράλληλοι θεσμοί και πρόταση για μια άλλη κοινωνία.

Και οι Anonymous δεν κυνηγούν ανεμόμυλους. Στόχοι τους, η ελευθερία έκφρασης, η ελεύθερη διακίνηση της πληροφορίας, η δημοκρατία. Όπως αναφέρουν, για παράδειγμα, στη διακήρυξη της «Επιχείρησης Digiturk» (εναντίον τουρκικής εταιρείας που λογοκρίνει το Διαδίκτυο): «Όποιον αποφασίσει να σωπάσει τους ανθρώπους με τη λογοκρισία, οι Anonymous θα τον καταδικάσουν».

«Ένα εκπαιδευμένο μυαλό είναι το απόλυτο όπλο» βροντοφωνάζει η «λεγεώνα» κρυμμένη πίσω από το σαρδόνιο, γεμάτο αυτοπεποίθηση χαμόγελο του Φοκς. Κι εκεί οι Anonymous συναντιούνται με τα Wikileaks (των οποίων των ιδρυτή, Άσαντζ, υπερασπίστηκαν σθεναρά): προασπίζοντας την ελευθερία της πληροφορίας, ξεσκεπάζουν τον τρόπο που λειτουργούν οι μηχανισμοί της εξουσίας και τους απονομιμοποιούν ηθικά.

Ποιος είπε τον Άσαντζ «αντιαμερικανό»;

Οι Anonymous θα αναστατωθούν ιδιαίτερα με τη σύλληψη της ψυχής των Wikileaks Τζούλιαν Άσαντζ το 2010 και το κλείσιμο της ιστοσελίδας. Και, παίρνοντας ανά χείρας ποντίκια και πληκτρολόγια, θα ορκιστούν εκδίκηση. Εταιρείες και φορείς που συνεργάστηκαν εναντίον των Wikileaks θα δεχθούν οργισμένες επιθέσεις: Mastercard, Visa και Paypal θα δουν τις ιστοσελίδες τους να «πέφτουν» γιατί αρνήθηκαν να διεκπεραιώσουν υποθέσεις δωρεών προς τα Wikileaks. Θα βούλιαζε ιστοσελίδα της Swiss Bank, η οποία είχε κλείσει έναν από τους κομβικούς λογαριασμούς των Wikileaks. Το ίδιο και ο ιστότοπος της σουηδικής κυβέρνησης, που είχε εκδώσει το ένταλμα σύλληψης του Άσαντζ. Αλλά και η υπερσυντηρητική Αμερικανίδα του Κόμματος του Τσαγιού Σάρα Πέιλιν μάλλον θα μετάνιωνε που αποκάλεσε τον Άσαντζ «αντιαμερικανό» και ούρλιαξε ότι «πρέπει να εξοντωθεί με τον τρόπο που οι ένοπλες δυνάμεις αντιμετωπίζουν τους Ταλιμπάν και την Αλ Κάιντα»: μια εβδομάδα μετά τις δηλώσεις της, τα στοιχεία της πιστωτικής της κάρτας βρίσκονταν στα χέρια των Ανώνυμων τιμωρών…

Η μεγαλύτερη επιχείρηση της ανώνυμης «λεγεώνας» ήταν για τη σύλληψη του ιδρυτή της Megaupload: γι΄αυτό το λόγο η "λεγεώνα" κατέβασε και την ιστοσελίδα του FBI. Όμως, δεν περιορίζονται στις ηλεκτρονικές επιθέσεις: «Μποϊκοτάρετε τις εταιρείες που βοήθησαν την ACTA, μποϊκοτάρετε τις κυβερνήσεις σας. Μη συνεργάζεστε», λένε, και καλούν σε πολιτική ανυπακοή.

Το διαδίκτυο υπό λογοκρισία; «Operation Blackout»

Τι άραγε μπορεί να συμβεί στον κόσμο με μια ημέρα χωρίς Διαδίκτυο; Οι Anonymous είχαν θα «έριχναν » το Διαδίκτυο στις 31 Μαρτίου! Επρόκειτο για την «Επιχείρηση Blackout» και είχε σκοπό να εκφράσει την αντίθεση στο «νομοσχέδιο SOPA, τους ανεύθυνους ηγέτες μας και τους αγαπημένους μας τραπεζίτες που ψοφούν τον κόσμο στην πείνα για να ικανοποιήσουν τις εγωιστικές τους ανάγκες από σαδισμό», όπως έγραφε το κάλεσμα της «λεγεώνας» που δημοσίευε ο «Examiner» στα μέσα Φεβρουαρίου. «Ο χειρότερος εχθρός της ελευθερίας είναι ο χαρούμενος σκλάβος», συμπλήρωναν με έμφαση.  

Στο διαδικτυακό στρατηγείο, ο κόκκινος συναγερμός έχει σημάνει αφότου η αμερικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε τα επίμαχα νομοσχέδια SOPA -για τον τερματισμό της πειρατείας στο Διαδίκτυο- και ACTA – για διασφάλιση πνευματικών δικαιωμάτων στο Διαδίκτυο: σκοτώνουν την ελευθερία έκφρασης και της διακίνησης πληροφορίας στον παγκόσμιο ιστό και ποινικοποιούν τη διάδοση οποιουδήποτε προϊόντος φέρει copyright, υποστηρίζουν οι πολέμιοί τους. Ήδη οι Anonymous επιτίθενται ηλεκτρονικά στην εταιρεία Sony και σε διάσημες προσωπικότητες που έχουν ταχθεί υπέρ των νομοσχεδίων.

«Ζήτω η ελευθερία στο Διαδίκτυο» φώναξαν οι Anonymous, και κλιμάκωσαν τον πόλεμο από τότε που οι αμερικανικές αρχές κατέβασαν αυλαία για την ιστοσελίδα Megaupload.com, όπου οι χρήστες ανέβαζαν αρχεία, για να είναι προσβάσιμα σε όλους τους επισκέπτες. Ο ιδρυτής του Μegaupload Κιμ Σμιτς συνελήφθη στη Νέα Ζηλανδία, ενώ ομοσπονδιακοί εισαγγελείς απήγγειλαν κατηγορίες σε βάρος άλλων επτά προσώπων, ισχυριζόμενοι ότι οι κάτοχοι πνευματικών δικαιωμάτων έχασαν εξαιτίας του Megaupload περισσότερα από 500 εκατ. δολάρια.

Πολύ σύντομα, οι ιστότοποι του υπουργείου Δικαιοσύνης, της ένωσης της κινηματογραφικής βιομηχανίας Motion Picture Association of America της δισκογραφικής βιομηχανίας Recording Industry Association of America, της Universal Music, του US Copyright Service και του… FBI είχαν «κατέβει»!  Ήταν η μεγαλύτερη επιχείρηση της ανώνυμης «λεγεώνας»: 5.600 μέλη της είχαν ιδρώσει μπροστά στις οθόνες των υπολογιστών τους, προκειμένου να επιτύχουν το στόχο.

Αν όμως νομίζετε ότι ο ηλεκτρονικός πόλεμος είναι το μόνο μέσο που χρησιμοποιούν οι Anonymous, γράψτε λάθος. «Ξεχάστε την πολιτική, ξεχάστε τις ηλεκτρονικές επιθέσεις», αναφέρουν σε βίντεο που έχουν αναρτήσει στη σελίδα τους. «Μποϊκοτάρετε τις εταιρείες που βοήθησαν την ACTA, μποϊκοτάρετε τις κυβερνήσεις σας. Μη συνεργάζεστε».

Και δεν είναι η πρώτη φορά που καλούν σε πολιτική ανυπακοή. Στην «Επιχείρηση Ρομπέν των Δασών», υποδείκνυαν στους Αμερικανούς (που, όπως λένε, «έχουν καταλήξει να φοβούνται περισσότερο τους υποτιθέμενους προστάτες παρά αυτούς που μας παρουσιάζουν ως εγκληματίες») πώς να ενεργούν για να περιορίσουν την αυθαιρεσία στην αστυνομία.

Όταν οι διώκτες γίνονται… διωκόμενοι

Ο Άαρον Μπαρ, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας ασφαλείας HPGary, μιλούσε με ιδιαίτερα αυξημένη αυτοπεποίθηση σε ένα συνέδριο για την ασφάλεια, στις αρχές του 2011. Είχε προπονήσει τους μύες του, όπως ανακοίνωνε, για να ρίξει τις μάσκες των Anonymous. Είχε διεισδύσει στα μυστικά κανάλια τους. Ήταν τόσο ικανοποιημένος με τον εαυτό του, που δημοσίευσε κομμάτι της ομιλίας του στους «Financial Times».

Κι ενώ διακήρυττε νίκη από το βάθρο του, το τελευταίο είχε ήδη αρχίσει να ροκανίζεται από τους Anonymous. Σύντομα, ο Μπαρ θα έβλεπε το i-Pad του να σβήνει, τους λογαριασμούς του στο Twitter και το Linkedln να χακεύονται, την ιστοσελίδα της HBGary να καταστρέφεται, τους ιδιόκτητους πηγαίους κώδικες της HBG να κλέβονται και -το χειρότερο- 71.000 προσωπικά μηνύματα του ηλεκτρονικού του ταχυδρομείου να δημοσιοπούνται στο παγκόσμιο διαδικτυακό χωριό! Έπρεπε να το περιμένει: οι Anonymous είχαν χτυπήσει. Του το φυλούσαν, εξάλλου, και από τότε που η HBGary είχε στραφεί εναντίον των Wikileaks.

Λίγο αργότερα, στις αρχές Φεβρουαρίου, οι πανίσχυρες μυστικές υπηρεσίες δεν θα πίστευαν στα αυτιά τους ακούγοντας αναπαραγωγή ενός απόρρητου τηλεφωνήματος μεταξύ ενός πράκτορα του FBI με συνάδελφό του της Scotland Yard, στο οποίο, εν μέσω γέλιου, συζητούσαν πώς θα συνεχίσουν την έρευνα γύρω από τους Anonymous…! H τρομερή «λεγεώνα» τους είχε γελοιοποιήσει υπέρ του δέοντος, βγάζοντάς το στον διαδικτυακό αέρα!

Δεν είχε περάσει μία εβδομάδα και, στις 10 Φεβρουαρίου, η CIA χόρευε –για δεύτερη φορά-… τάνγκο στο σκοπό της Ανώνυμης «λεγεώνας»: η ιστοσελίδα της είχε πέσει. «CIA Tango Down» θα έγραφαν οι σωσίες του Γκάι Φοκς στο Twitter. Στην αργκό των ειδικών δυνάμεων του στρατού αυτό σημαίνει «Εξολοθρεύτηκε ο εχθρός»! Η CIA είχε βοηθήσει στο κλείσιμο του Megaupload.com και είχε συλλάβει μέλη των Anonymous. Η εκδίκηση, όμως, είχε έρθει.

Από την Αραβική Άνοιξη έως την Ελλάδα, η Anonymous βροντοφωνάζουν: "Οι λαοί δεν πρέπει να φοβούνται τις κυβερνήσεις τους. Οι κυβερνήσεις πρέπει να φοβούνται τους λαούς τους"

Από την Αραβική Άνοιξη έως την Ελλάδα

Οι παρουσιαστές των ειδησεογραφικών δελτίων έμοιαζαν εμβρόντητοι από την είδηση. Μα, επιτέλους, τι είχε συμβεί; Κάποιοι είχαν πει ότι… η δικαιοσύνη έρχεται στην Ελλάδα. Και είχαν κατεβάσει την ιστοσελίδα του ελληνικού υπουργείου Δικαιοσύνης. Ήταν, φυσικά, οι Anonymous.

Φορώντας τη μάσκα του Γκάι Φοκς και με τον ήχο της φωνής εσκεμμένα παραμορφωμένο, έναν Ανώνυμος εκφωνούσε το μήνυμα των κυβερνοακτιβιστών προς την ελληνική κυβέρνηση: «Αυτό που συμβαίνει τώρα στη χώρα σας είναι απαράδεκτο. Ανεβήκατε στην εξουσία για να εκφράσετε τις επιθυμίες και του λαού σας και έχετε αποτύχει. Σκοτώσατε το πιο ιερό πράγμα της χώρας σας που είναι η δημοκρατία. Οι ίδιοι σας οι πολίτες σας μισούν, κι εσείς τους κοιτάτε χωρίς να κάνετε τίποτα για να το αποτρέψετε. Μπήκατε στο ΔΝΤ, χωρίς την έγκριση του λαού σας. Επωμιστήκατε τη δικτατορία. Η αστυνομία εκμεταλλεύεται τη δύναμή της και επιτίθεται σε διαδηλωτές στο όνομα της δικαιοσύνης. Αγνοήσατε τις προειδοποιήσεις μας αλλά τώρα εμείς έχουμε τον έλεγχο. Είμαστε οι Ανώνυμοι. Δεν συγχωρούμε, δεν ξεχνάμε. Έπρεπε να μας περιμένετε. Οι άνθρωποι δεν πρέπει να φοβούνται τις κυβερνήσεις, οι κυβερνήσεις πρέπει να φοβούνται τους ανθρώπους».

Οι σιωπηλοί καβαλάρηδες του Διαδικτύου έδωσαν δυο εβδομάδες προθεσμία να αποχωρήσει η Ελλάδα από την ACTA και δήλωσαν πως ο επόμενος στόχος θα είναι τα ΜΜΕ.

Τα δελτία μετέδιδαν ότι το σώμα Δίωξης Ηλεκτρονικού Εγκλήματος βρίσκεται στα ίχνη αυτών των θρασύτατων πειρατών του Διαδικτύου, ενώ την προηγούμενη η «λεγεώνα» είχε γελοιοποιήσει FBI και Scotland Yard…

Οι κυβερνητικοί παράγοντες δεν έδωσαν και μεγάλη σημασία σε αυτούς που ενδεχομένως θεώρησαν γραφικούς διαδικτυακούς καραγκιόζηδες. Δεν είχαν περάσει, όμως, παρά λίγες ημέρες, όταν, στις 12 Φεβρουαρίου, την ώρα που στη Βουλή ψηφιζόταν το Μνημόνιο ΙΙ και απ’ έξω πλήθος διαδηλωτών πνίγονταν στα δακρυγόνα, κυβερνητικές ιστοσελίδες άρχιζαν να καταρρέουν: «Η πρόσβαση στην ιστοσελίδα δεν ήταν δυνατή» για τις ιστοσελίδες του πρωθυπουργού, την προσωπική του Ευάγγελου Βενιζέλου, εκείνες των υπουργείων Προστασίας του Πολίτη, Οικονομικών, Υγείας & Κοινωνικής Αλληλεγγύης και Εθνικής Άμυνας, της ελληνικής αστυνομίας, των Γενικών Αρχείων του κράτους, του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ και άλλες…. Η αστυνομία δήλωνε ότι πρόκειται περί… τεχνικών προβλημάτων!  Οι δράστες έγραφαν στο Twitter!: [Anonymous @YourAnonNews Close TANGO DOWN: primeminister.gov.gr #Anonymous #Syntagma #Greece #12fgr»]

Η Ελλάδα, όμως, δεν ήταν ο πρώτος τέτοιος σταθμός των τιμωρών του Διαδικτύου. Ο παγκόσμιος εγκέφαλός τους είχε θέσει κάθε ψηφιακό του κύτταρο στην υπηρεσία των εξεγερμένων της αραβικής άνοιξης. Κι ενώ ακόμα τα διεθνή ΜΜΕ αγνοούσαν επιδεικτικά την εξέγερση που έκανε τα πρώτα της βήματα στην Τυνησία, οι Anonymous είχαν ήδη στήσει, στις 2 Ιανουαρίου 2011, την «Επιχείρηση Τυνησία».

Όπως θα πει στο Al Jazeera ένας από τους χακτιβιστές, οι Anonymous είχαν αρχικά είχαν παρέμβει στην περιοχή λόγω Wikileaks, αλλά στη συνέχεια συνειδητοποίησαν τη σημασία των εξελίξεων. Ένωσαν τις δυνάμεις τους με τους Τυνήσιους εξεγερμένους, τους βοήθησαν να διαδώσουν βίντεο με τα γεγονότα έξω από τη χώρα και τους παρείχαν γενναιόδωρα συμβουλές σχετικά με το πώς να κρύβουν τις ταυτότητές τους στο Διαδίκτυο για να μην εντοπίζονται από τη δίωξη ηλεκτρονικού εγκλήματος. Κι αυτό, αφού είχαν ήδη ρίξει όλες τις κυβερνητικές σελίδες της χώρας!

Η Ανώνυμη «λεγεώνα» είχε μπει πλέον σε άλλα χωράφια. Ζυμωμένοι με το άρωμα της τυνησιακής εξέγερσης, ανταποκρίθηκαν «στο φτερό» όταν η πλατεία Ταχρίρ τους απηύθυνε έκκληση βοήθειας. Η «Επιχείρηση Αίγυπτος» ξεκίνησε στις 25 Ιανουαρίου. Αντανακλώντας το πνεύμα της μη βίαιης αντίδρασης, δεν περιλάμβανε επιθέσεις στα ΜΜΕ ή υποδαύλιση βίας. Οι σιωπηλοί Γκάι Φοκς του Διαδικτύου βοήθησαν τους Αιγύπτιους να αποκαταστήσουν την πρόσβαση σε ιστοσελίδες που λογοκρίνονταν από την κυβέρνηση. «Χρησιμοποίησαν ακόμα και φαξ για να διαδώσουν πληροφορίες, όταν το Διαδίκτυο δεν υπήρχε πλέον», σημείωνε το Al Jazeera.

Καθώς, όμως, σε αυτή την περίεργη στρατιά των κυβερνοακτιβιστών αρέσουν και οι πλάκες –αφού δεν ξεχνά ότι κάπως έτσι ξεκίνησε- η δράση των Anonymous περιλάμβανε και μαζικές παραγγελίες… πίτσας, που αποστέλλονταν στις πρεσβείες Αιγύπτου και Τυνησίας!

Μετά την αραβική άνοιξη, το προσωπείο του Γκάι Φοκς θα ανέδιδε άρωμα Ανατολής: το μέχρι πρότινος κυρίως δυτικό κίνημα των Anonymous θα διεύρυνε τις στρατιές των μελών του με χακτιβιστές από τον αραβικό κόσμο, όπως είπε ένας Ανώνυμος στο Al Jazeera.

Σήμερα, μπορεί ο χρόνος να πέρασε και η αραβική άνοιξη να μετρά τους ανεκπλήρωτους στόχους σαν ανοιχτές πληγές, η διαδικτυακή λεγεώνα, όμως, δεν τους ξέχασε: οι Ανώνυμοι καβαλάρηδες έσπασαν, στα μέσα Φεβρουαρίου, τους κωδικούς της ιστοσελίδας της κατασκευάστριας εταιρείας δακρυγόνων Combined Systems, κι έκλεψαν προσωπικά στοιχεία πελατών και εργαζομένων. Σύμφωνα με το κείμενο των Anonymous που κυκλοφόρησε στο Διαδίκτυο, η εταιρεία «ευθύνεται για τους δεκάδες θανάτους από την εκτεταμένη χρήση τοξικών δακρυγόνων στην Αίγυπτο». Η Διεθνής Αμνηστία επιβεβαίωσε ότι η εταιρεία προμήθευσε τον τελευταίο χρόνο (μετά την πτώση Μουμπάρακ, δηλαδή) τουλάχιστον 46 τόνους δακρυγόνα και άλλες χημικές ουσίες στην κυβέρνηση της Αιγύπτου προκειμένου για την καταστολή των εξεγέρσεων.

Και λίγο πιο μακριά, στη Συρία, όπου το αίμα ρέει άφθονο, στις 13 Φεβρουαρίου οι Anonymous χάκεψαν τα ηλεκτρονικά μηνύματα από 78 λογαριασμούς ανθρώπων του περιβάλλοντος Άσαντ, όπως μετέδιδε η «Haarez».. Η «Επιχείρηση Συρία» είναι εδώ!

"Πίσω από αυτή τη μάσκα δεν βρίσκεται απλά ένα πρόσωπο. Πίσω από αυτή τη μάσκα υπάρχει μια ιδέα, κύριε άπληστε. Και οι σφάιρες δεν σκοτώνουν τις ιδέες": από την ταινία "V for Vendetta" που αναβίωσε την περσόνα του Γκάι Φοκς και ενέπνευσε το κίνημα των Anonymous

Σκοτεινή δύναμη ή υπερασπιστές της δημοκρατίας;

Δεν είχε περάσει καιρός από τότε που οι πρώτοι διαδηλωτές του κινήματος «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» έκαναν την εμφάνισή τους, και η μάσκα του Γκάι Φοκες άρχισε να ξεπηδά ανάμεσά τους. Αστραπιαία αναδείχθηκε σε ένα από τα σύμβολά του κινήματος, ενώ σύντομα θα χτυπούσε ρεκόρ πωλήσεων στην ιστοσελίδα Amazon. «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» και Anonymous είχαν σφιχταγκαλιαστεί, αν και χωριστές σαν υποψηφιότητες για πρόσωπο της χρονιάς από το περιοδικό «Time».

Κάποιοι παραξενεύτηκαν. Πώς γίνεται αυτή η ομάδα πειρατών του Διαδικτύου, που υιοθετεί στοιχεία… καρναβαλιού και δρα ανώνυμα, να συμπλέει με ένα κίνημα που μιλά για ευθύνη, διαφάνεια, δημοκρατία;

Στην εποχή μας, συχνά θολώνουν επικίνδυνα τα όρια για το πού τελειώνει το σκοτάδι και αρχίζει η διαφάνεια, θα γράψει ο συγγραφέας Κόουλ Στράικερ στο «Επική Νίκη για τους Anonymous: Πώς ο στρατός των 4Chan κατέκτησε τον ιστόχωρο». Όλοι νομίζουμε, για παράδειγμα, ότι η ιστοσελίδα κοινωνικής δικτύωσης Facebook υπόκειται στους δημοκρατικούς κανόνες για διαφάνεια. Τα στοιχεία, όμως, των χρηστών της, λέει ο Στράικερ, πωλούνται σε επαγγελματίες του μάρκετινγκ και της διαφήμισης. Και -το χειρότερο- το interface της ιστοσελίδας έχει σχεδιαστεί ειδικά για να είναι συμβατό με τα δίκτυα των αμερικανικών μυστικών υπηρεσιών, σύμφωνα με τον συγγραφέα! Αυτό διαλύει την επίφαση δημοκρατικότητας της ιστοσελίδας.

Οπότε, καταλήγει, «αυτοί που επικρίνουν τους Anonymous πρέπει τουλάχιστον να εξετάσουν την πιθανότητα πως σε ένα κόσμο που οι κυρίαρχοι θεσμοί και οργανισμοί είναι τόσο δόλιοι, που η λογοδοσία και η διαφάνεια δίνουν γρήγορα τη θέση τους στην εκμετάλλευση και την κυριαρχία. Και ενδέχεται να είναι μόνο μέσω της ανωνυμίας, που αυτός ο φαύλος κύκλος θα σπάσει».

Με αυτή τη λογική, το κάτοπτρο αρχίζει σιγά σιγά να αντανακλά τους Anonymous, όχι σαν μια λεγεώνα γραφικών καραγκιόζηδων που υποδύονται τους σύγχρονους Ζορό με δράση που ακολουθεί σκοτεινές και συχνά απροσπέλαστες διόδους, αλλά σαν μια συλλογική αντίδραση στην επελαύνουσα δύση της ελευθερίας στο Διαδίκτυο – και όχι μόνο εκεί.

«Αυτές οι νέες τακτικές είναι σε πλήρη αρμονία με την έμπνευση που αντλούν [οι Anonymous] από το κίνημα του αναρχισμού, το οποίο δεν επιδιώκει τόσο να καταλάβει την κρατική εξουσία, αλλά κυρίως να εκθέσει, να απονομιμοποιήσει και να καταλύσει μηχανισμούς της εξουσίας κερδίζοντας ολοένα και περισσότερη αυτονομία μέσα από αυτή τη διαδικασία», γράφει η Κόλμαν.

Η ανωνυμία, υποστηρίζουν κάποιοι, δεν είναι συμβατή με τη δημοκρατία. Σκεφθείτε ξανά, αντιτείνουν οι υποστηρικτές. Προφυλάσσει από τις συλλήψεις –που είναι περιορισμένες στον αριθμό- αλλά διαφυλάττει και την ισότητα μέσα στην κοινότητα: οι κυβερνοακτιβιστές απορρίπτουν το ατομικό και αναδεικνύουν το συλλογικό έχοντας μόνο ένα «πρόσωπο»: του… Γκάι Φοκς. Και η κοινή γνώμη εστιάζει αναπόφευκτα στο περιεχόμενο του μηνύματος, και όχι στο πρόσωπο που το μεταφέρει.

Σε απόλυτα νούμερα, οι Anonymous είναι μια μικρή ομάδα εξειδικευμένων ανθρώπων. Με το αντικείμενό τους να ανακλά σχεδόν ένα μυστικιστικό χαρακτήρα, με την έννοια ότι είναι λίγοι αυτοί που το κατέχουν, αποτελούν όντως κατά κάποιο τρόπο μια «λεγεώνα». Όχι της τιμής, αλλά –όπως λένε- της δικαιοσύνης.

Οι δράσεις τους, πάντως, μέχρι στιγμής, φανερώνουν ιδεολογική συνέπεια: από την αραβική άνοιξη και Ελλάδα έως την εναντίωση στα νομοσχέδια SOPA-ACTA και υπεράσπιση του Αμερικανού στρατιώτη Μπράντλεϊ Μάνινγκ που σέρνεται στα κελιά και τα δικαστήρια επειδή έδωσε στη δημοσιότητα ντοκουμέντα για τις αγριότητες του αμερικανικού στρατού στο Ιράκ ενώ φέρεται να έδωσε και απόρρητα έγγραφα στα Wikileaks, οι καβαλάρηδες του Διαδικτύου καλπάζουν προς συγκεκριμένη κατεύθυνση. Και γοητεύουν πολλούς.

Η δύναμη και η επιρροή του κινήματος μεγαλώνει, όπως είναι φυσικό, μαζί με τον αριθμό των χρηστών του Διαδικτύου -στους οποίους αντανακλά περισσότερο η δράση των Anonymous- ο οποίος έχει εκτοξευτεί από 16 εκατομμύρια το 1995 σε 1,7 δισ. σήμερα!

Δεν είναι λίγοι εκείνοι που πιστεύουν ότι οι επαναστάτες του κυβερνοχώρου ήρθαν για να μείνουν. Και αναμένουν να δουν αν τελικά οι Anonymous θα αποδειχθούν, πίσω από τη μάσκα τους, περισσότερο αξιόπιστοι από κάποιους από εκείνους που δεν φορούν… Όπως κι αν έχει, είναι μάλλον δύσκολο να αμφισβητηθεί πως η ύπαρξη και μόνο της διαδικτυακής λεγεώνας μοιάζει να απηχεί εκείνο το σύνθημα του κινήματος “Κατάλάβετε τη Γουόλ Στριτ”: “Δεν μπορείς να σκοτώσεις μιας ιδέα που η ώρα της έχει έρθει”…

 

 

 

Χορός θανάτου επάνω από τη φλεγόμενη Ευρώπη

της Δέσποινας Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Δεκεμβρίου 2011]

Το κοινό νόμισμα έχει καταρρεύσει. Οι πολίτες έχουν ξεχυθεί στους δρόμους. Ξαφνικά, σε ολόκληρη την Ευρώπη, η ροή των τηλεοπτικών προγραμμάτων διακόπτεται ταυτόχρονα. Στο έκτακτο δελτίο μεταδίδεται το κοινό ανακοινωθέν. Κάθε πόλη και χωριό της Γηραιάς Ηπείρου κηρύττεται σε κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Οι πολιτικές ελευθερίες αίρονται. Η οικονομία πρέπει να ανακάμψει πάση θυσία. Και η κοινωνική εξέγερση να κατασταλεί. Η Αιώνια Πόλη έχει τυλιχτεί στις φλόγες και η Πόλη του Φωτός ζει τον Γενάρη του 2012 στα πρότυπα ενός διευρυμένου Μάη του ’68.

Θα μπορούσε να είναι σενάριο βγαλμένο από μυθιστόρημα του Πορτογάλου αντικομφορμιστή Ζοζέ Σαραμάγκου. Σήμερα, όμως, η παραπάνω περιγραφή πλησιάζει περισσότερο στην πραγματικότητα παρά στη φαντασία. Οι εξελίξεις στη διεθνή πολιτική σκηνή τρέχουν πιο γρήγορα από τη γραφίδα οποιουδήποτε αναλυτή, και ό,τι γράφτηκε χθες μοιάζει γραμμένο πέρσι. Ο χρόνος συμπυκνώνεται και η καταστροφή φαίνεται να έρχεται, όχι από τη φύση, όπως προφήτευε η ταινία «2012», αλλά από το ανθρώπινο χέρι. Το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών έχει εξάλλου ήδη ειδοποιήσει τις βρετανικές πρεσβείες στην Ευρώπη να ετοιμάζουν σχέδιο φυγάδευσης των Βρετανών πολιτών σε περίπτωση κατάρρευσης του ευρώ…

Μετά την Αθήνα ο Νέρωνας της οικονομικής κρίσης απειλεί να μετατρέψει σε στάχτες τη Ρώμη, ενώ η μεγάλη Γαλλία, ο υποτιθέμενος «συνεταίρος» της Γερμανίας στο κοινό ευρωπαϊκό πρότζεκτ, ετοιμόρροπη, θα είναι μάλλον το επόμενο πούλι που θα πέσει στο μεγάλο ντόμινο της Ευρωζώνης. Όσον αφορά μικρότερα μεγέθη τώρα, Βέλγιο και Πορτογαλία έχουν μπει ήδη στο χορό, υποβαθμιζόμενα από τους οίκους αξιολόγησης, ενώ Ισπανία και Ιρλανδία ακολουθούν κατά πόδας.

Τη μοίρα της ανθρωπότητας μοιάζει να κινούν αόρατα νήματα, ενώ οι πολλοί «μοιραίοι και άβουλοι αντάμα/σαν να προσμένουν κάποιο θάμα». Η εποχή των θαυμάτων, όμως, έχει περάσει ανεπιστρεπτί στη σφαίρα της μυθολογίας. Και τα νήματα κινούν οι άνθρωποι χωρίς πρόσωπο. Εκείνοι που κρύβονται πίσω από τη λέξη «αγορές»… Αλλά και το όποιο «θαύμα» προϋποθέτει επίσης την ανθρώπινη ενέργεια.

Οι εξελίξεις στη διεθνή πολιτική σκηνή τρέχουν πιο γρήγορα από τη γραφίδα οποιουδήποτε αναλυτή, και ό,τι γράφτηκε χθες μοιάζει γραμμένο πέρσι. Ο χρόνος συμπυκνώνεται και η καταστροφή φαίνεται να έρχεται, όχι από τη φύση, όπως προφήτευε η ταινία «2012», αλλά από το ανθρώπινο χέρι. Το βρετανικό υπουργείο Εξωτερικών έχει εξάλλου ήδη ειδοποιήσει τις βρετανικές πρεσβείες στην Ευρώπη να ετοιμάζουν σχέδιο φυγάδευσης των Βρετανών πολιτών σε περίπτωση κατάρρευσης του ευρώ…

Μια σκοτεινή ηγεσία

Τι συμβαίνει επιτέλους στην Ευρώπη; Παρακολουθούμε απλώς μια αποτυχία διαδοχικών πολιτικών κινήσεων για την έξοδο από την οικονομική κρίση ή πρόκειται τελικά για μια περίοδο που θα αποκρυσταλλώσει μια ριζική αλλαγή στους θεσμούς και στον τρόπο με τον οποίο αυτοί λαμβάνουν πολιτική και κοινωνική νομιμοποίηση;

Στις αρχές του 2008 η γερμανική εφημερίδα «Zeit» έγραφε για το Γάλλο Πρόεδρο Νικολά Σαρκοζί και τον Ιταλό πρωθυπουργό Σίλβιο Μπερλουσκόνι ότι «και οι δυο τους λειτουργούν προς την ίδια κατεύθυνση, καταστροφικά για το δημοκρατικό σύστημα, προσωποποιώντας… και εκχυδαΐζοντας… Αποτελούν λιγότερο φορείς αξιωμάτων υπό την κλασική δημοκρατική έννοια και περισσότερο καισαρικές μορφές του ύστερου μοντερνισμού (…) Στο τέλος, ο καισαρισμός του σόου και της τηλεόρασης αφήνει πίσω του πολίτες ακόμα πιο κυνικούς και αποπολιτικοποιημένους από πριν».

Πού να φανταζόταν ο αρθρογράφος πως, τέσσερα χρόνια αργότερα, η δημοκρατία θα δεχόταν ακόμα πιο ισχυρό πλήγμα, όταν, μετά τον Παπανδρέου, οι «αγορές» θα αποκαθήλωναν και τον Μπερλουσκόνι. Και ίσως δεν διστάσουν να αποκαθηλώσουν και αυτόν ακόμα το Γάλλο Πρόεδρο, εάν κρίνουν ότι κάτι τέτοιο απαιτείται για να διασωθεί το ευρώ. Μήπως, σύμφωνα με τους προωθούμενους σχεδιασμούς, πρέπει να κοπεί εκείνος ο ομφάλιος λώρος των εκλογών, που καθιστά τους πολιτικούς υπόλογους στους πολίτες που τους εξέλεξαν; Οι πρωθυπουργοί και οι πρόεδροι των κρατών θα είναι πλέον υπόλογοι σε εκείνους που τους διόρισαν. Το ότι είναι τεχνοκράτες δεν σημαίνει ότι δεν κάνουν πολιτική. Φυσικά και κάνουν. Όμως, ως μη επαγγελματίες πολιτικοί, δεν υπολογίζουν το πολιτικό κόστος… Ο Γάλλος Πρόεδρος έχει εκλογές στον ορίζοντα, την άνοιξη του 2012, και ίσως δεν προωθήσει αρκετά δυναμικά τις αλλαγές που επιτάσσουν οι «αγορές»…

Κάποιοι αναλυτές αναφέρονται σε «δικτατορία των κομισάριων», που αναστέλλει τη λειτουργία της δημοκρατίας για να διασφαλίσει την ύπαρξή της στο μέλλον – έννοια που επινόησε ο Ζαν Μποντέν. Μόνο που οι κομισάριοι σήμερα δεν είναι στρατιωτικοί, αλλά οικονομολόγοι και τραπεζίτες – ή, κατά το κοινώς λεγόμενο, τεχνοκράτες. Σε αυτό το πνεύμα έγραφε η «Figaro» στις 15 Νοεμβρίου: «Η έκταση (των αρμοδιοτήτων) και η διάρκεια (της διακυβέρνησης Μόντι-Παπαδήμου) πρέπει να διαρκέσει τόσο, ώστε να είναι αποτελεσματική. Αλλά πρέπει να είναι περιορισμένη, ώστε να εγγυάται (…) μια επιστροφή στη δημοκρατική νομιμότητα. Δεν μπορούμε να διατηρούμε μια κατάσταση στην οποία να μπορεί να υποστηριχθεί ότι η Ευρώπη χτίζεται στις πλάτες των λαών της».

Στην Ισπανία, η «El Pais» αναφερόταν σε «Μια σκοτεινή ηγεσία». «Ποιος είναι επικεφαλής της Ευρώπης;» αναρωτιόταν η εφημερίδα. Και απαντούσε: «Ούτε οι πολίτες ούτε οι πολιτικοί. Ούτε τα μεγάλα κράτη ούτε τα μικρά. Ούτε τα πιο πλούσια ούτε τα πιο φτωχά. Και, παρ’ όλ’ αυτά, είμαστε όλοι δεμένοι σε μια κοινή μοίρα (…) Οι αλληλεξαρτήσεις είναι τόσο πολλές, που η Ε.Ε. μοιάζει να μετατρέπεται σε μια καταναγκαστική ένωση. Αλλά –το πιο σημαντικό– όχι μόνο δεν έχει ισχυροποιήσει τα κράτη, αλλά και τα αποδυνάμωσε πολιτικά (…) και μόνο η Γερμανία μοιάζει να έχει το κεφάλι ψηλά».

«Η κρίση έχει αλλάξει το σενάριο. Οι δυνάμεις που θα αφαιρούνταν από τα κράτη υποτίθεται ότι θα πήγαιναν στους κεντρικούς θεσμούς της Ε.Ε. και όχι στις πιο ισχυρές χώρες (…)», συνεχίζει ο αρθρογράφος. Για να καταλήξει: «Τα καλά νέα είναι ότι, επιτέλους, γνωρίζουμε ποιος είναι επικεφαλής. Τα κακά νέα είναι ότι δεν γνωρίζουμε πώς λειτουργούν τα πράγματα».

Το ευρώ, που δημιουργήθηκε στο όνομα της δημοκρατίας, μοιάζει να έχει γίνει αυτοσκοπός και όχημα για την κατάργησή της. Πάντως, όπως έγραφε το «Time», «οι Ευρωπαίοι ηγέτες κάποια ημέρα ίσως χρειαστεί να απαντήσουν γιατί επέλεξαν μια κυβέρνηση του ευρώ αντί για μια κυβέρνηση του λαού. Μπορεί ακόμα και να το μετανιώσουν».

Imbarbarimento  

Οι κομισάριοι σήμερα δεν είναι στρατιωτικοί, αλλά οικονομολόγοι και τραπεζίτες – ή, κατά το κοινώς λεγόμενο, τεχνοκράτες.

Είναι το τέλος του κόσμου; Όχι, φυσικά. Η ανθρωπότητα έχει την ικανότητα να επιβιώνει. Σαν τις κατσαρίδες. Και να αναγεννιέται από τις στάχτες της. Είναι όμως σίγουρα το τέλος του κόσμου όπως τον ξέραμε μέχρι σήμερα. Κι ένα τέτοιο τέλος θα έχει ανυπολόγιστες συνέπειες. Η ιστορία επαναλαμβάνεται, με άλλους πρωταγωνιστές. Μια νέα παγκόσμια ύφεση. Πού θα οδηγήσει; Ο πλανήτης κρατάει την ανάσα του. Ένας κόσμος πεθαίνει κι ένας νέος πασχίζει να γεννηθεί. Η αλλαγή διαρρηγνύει το κουκούλι, και ήδη έχει φανεί το κεφάλι της.Ζούμε στην εποχή των τεράτων, όπως θα έλεγε και ο Αντόνιο Γκράμσι.

Όπως και να έχει, το σίγουρο είναι ότι η γέννα πάντα έχει ωδίνες. Η μορφή του νεογέννητου θα εξαρτηθεί από το αποτέλεσμα της σοβούσας σύγκρουσης: υπάρχει ήδη μια εξέγερση για αλλαγή από κάτω προς τα πάνω – κίνημα Αγανακτισμένων και «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ», με αιτήματα για περισσότερη δημοκρατία και κοινωνική δικαιοσύνη. Προς το παρόν, όμως, η αλλαγή συντελείται πραξικοπηματικά από επάνω, και φέρνει λιγότερη δημοκρατία και συρρίκνωση των κοινωνικών δικαιωμάτων. Πρόκειται για μια σύγκρουση από τις σφοδρότερες μέχρι σήμερα, της οποίας το αποτέλεσμα δεν μπορούμε να γνωρίζουμε.

Ένας τραπεζίτης της Ευρωζώνης εξομολογήθηκε στον «Economist» ότι αναλογιζόταν ιστορικές καταστροφές, όπως τον Α΄ Παγκόσμιο πόλεμο, και αναρωτιόταν πώς ο κόσμος έπεσε σε αυτές. Από τη μέση της κρίσης, είπε, μπορείς να δεις πόσο εύκολο είναι να κάνεις λάθη…

Όπως θα έλεγαν οι γείτονές μας από την άλλη πλευρά της Αδριατικής: «Imbarbarimento» (Ο κόσμος ολισθαίνει στη βαρβαρότητα)…

Το μόνο που εξάλλου επιδίωκε πάντα ο Μπερλουσκόνι είναι, όχι να ικανοποιήσει τις αγορές, ούτε τους πολίτες, αλλά τους δικούς του ανθρώπους. Είναι άραγε τυχαίο ότι η εταιρεία του, Fininvest, μεγάλωσε επτά φορές μεταξύ του 1994, που ο Καβαλιέρε ανέλαβε την εξουσία, μέχρι το 2011, που παραιτήθηκε, και τότε έχασε το 12% της αξίας της.

Ιταλία: Πολύ μεγάλη για να χρεοκοπήσει;

«Η τελική μάχη για την επιβίωση του ευρώ θα διεξαχθεί, όχι στην Ισπανία, αλλά στις γραφικές ακτές και στα σοκάκια μεταξύ των καθεδρικών της Ιταλίας»: αυτό προέβλεπε ήδη από τον Ιούλιο του 2011 ο αναλυτής Έντουαρντ Άλτμαν μιλώντας στην ιταλική εφημερίδα «Repubblica».

Η Ιταλία, η τρίτη μεγαλύτερη οικονομία της Ευρωζώνης, θα αναδεικνυόταν στο «τελικό πεδίο μάχης». Γιατί; Κάποιοι υποστηρίζουν ότι είναι «πολύ μεγάλη για να καταρρεύσει». «Είναι όμως και πολύ μεγάλη για να σωθεί», υπενθύμιζαν οι απαισιόδοξοι. Η σύγκριση των μεγεθών με τη χώρα μας είναι καταλυτική: το ελληνικό χρέος ανέρχεται στα 350 δισ. ευρώ, ενώ της Ιταλίας στο 1,6 τρισ.

Την ίδια περίοδο τα συνδικάτα, οι τράπεζες και οι επιχειρηματίες (!) προειδοποιούσαν τον Σίλβιο με μανιφέστο που έγινε πρωτοσέλιδο στην ίδια εφημερίδα: «Άλλαξε τώρα, αλλιώς η Ιταλία θα καταρρεύσει». «Μια ρήξη με το παρελθόν και ένα νέο κοινωνικό συμβόλαιο είναι απαραίτητα, για να διασφαλιστεί η βιωσιμότητα του χρέους και νέες θέσεις εργασίας», ανέφερε η ανακοίνωση. Ήταν «η κραυγή της ιταλικής οικονομίας σε μια χώρα χωρίς αξιοπιστία».

Το Σεπτέμβριο η ιταλική κυβέρνηση θα διαβεβαίωνε ότι το πρόγραμμα λιτότητας που μόλις είχε εγκρίνει ήταν «υπεραρκετό» για την επίτευξη δημοσιονομικής ισορροπίας μέχρι το 2013. Λίγο αργότερα, όμως, το Νοέμβριο, η Ιταλία θα έμπαινε και επισήμως στο στόχαστρο. Ο Μόντι θα αντικαθιστούσε τον Μπερλουσκόνι στον πρωθυπουργικό θώκο, σε ένα «πραξικόπημα των αγορών», όπως θα το χαρακτήριζαν οι «New York Times», στα πρότυπα του αθηναϊκού και με στόχο τη «σωτηρία» της οικονομίας, ενώ εβδομάδες μετά, στις 25 του ίδιου μήνα, οκτώ μεσαίου μεγέθους ιταλικές τράπεζες θα υποβαθμίζονταν από τον οίκο Fitch.

Πριν κοπάσουν οι πανηγυρισμοί για την –προσωρινή τουλάχιστον– απομάκρυνση από το προσκήνιο του πολιτικά απέθαντου Σίλβιο, τους οποίους τα κανάλια που αυτός ελέγχει φυσικά δεν τους πρόβαλαν, οι Ιταλοί έμειναν ενεοί να αναρωτιούνται πώς βρέθηκαν να πρωταγωνιστούν από το «Πλοίο της αγάπης», με πρωθυπουργό τον μπούνγκα μπούνγκα, που τους έλεγε ότι όλα πάνε καλά, στον «Τιτανικό», με πρωθυπουργό έναν τραπεζίτη και το παγόβουνο να αχνοφαίνεται ήδη στον ορίζοντα.

«Η Ιταλία σήμερα βρίσκεται στο σημείο που βρισκόταν η Ελλάδα στις αρχές του 2010», γράφει ο οικονομολόγος Γ. Βαρουφάκης. «Οι επενδυτές δεν θέλουν να της δανείσουν, γιατί τη θεωρούν χρεοκοπημένη (…) με άλλα λόγια, οι έχοντες χρήμα για αγορά ομολόγων αμφισβητούν ότι η Ιταλία θα παράγει αρκετό εισόδημα στο μέλλον για να αποπληρώνει κανονικά το μεγάλο της χρέος».

Παρά το αστραφτερό χολιγουντιανού στιλ χαμόγελο του μακροβιότερου Ιταλού πρωθυπουργού, τα πράγματα στην ιταλική οικονομία σίγουρα δεν ήταν ρόδινα. Το ιταλικό ΑΕΠ το 2009 μειώθηκε κατά 5,2%, ενώ το 2010 η ανάπτυξη περιορίστηκε στο 0,8%. Το χρέος αυξήθηκε από 60% το 1980 στο 108% το 2008 και λίγο κάτω από το 120% πρόσφατα – το μεγαλύτερο σε ποσοστό επί του ΑΕΠ μετά από αυτό της Ελλάδας! Η ανεργία από το 2009 κυμαίνεται γύρω στο 8,4%, αλλά το ποσοστό στους νέους βρίσκεται στο 29,3%, σε περιοχές του Νότου φτάνει το δυσθεώρητο 40% και για τις γυναίκες στο… 46%, ενώ τα τελευταία χρόνια έχει διπλασιαστεί ακόμα και σε περιοχές του Βορρά. Ταυτόχρονα, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εργασίας υπολογίζει τη μείωση της αγοραστικής δύναμης των Ιταλών πολιτών στο 13% την τελευταία 20ετία.

Ταυτόχρονα, η φοροδιαφυγή, που εστιάζεται περισσότερο στον τομέα των υπηρεσιών και τον κατασκευαστικό, αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες πληγές της γειτονικής χώρας. Ειδικοί υπολογίζουν ότι τα διαφυγόντα κέρδη από αυτήν, κυρίως στο Νότο, είναι πάνω από 120 δισ. ευρώ, δηλαδή πενταπλάσια από τον προϋπολογισμό του 2010. Η πιθανότητα να τιμωρηθεί κανείς γιατί φοροδιαφεύγει υπολογίζεται περίπου στο… 0,00016%. Επιπλέον, η διαφθορά στις συναλλαγές του κράτους με τον ιδιωτικό τομέα υπολογίζεται ότι αντιστοιχεί σε 60-100 δισ. ευρώ, ενώ το οργανωμένο έγκλημα γύρω στα 150 δισ.

Τα τελευταία στοιχεία επιβεβαιώνουν αυτό που είχε πει ο ηγέτης του πάλαι ποτέ ιταλικού Κ.Κ. Ενρίκο Μπερλινγκουέρ, ότι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ιταλίας είναι ότι τα κόμματα έχουν μεταλλαχτεί από οχήματα της λαϊκής βούλησης σε μηχανισμούς ισχύος και ρουσφετιού που κατέστησαν τη χώρα αποικία τους.

Οι παθογένειες του ιταλικού τρόπου είναι αναμφισβήτητες. Είναι όμως δυνατόν σήμερα μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες του κόσμου να απειλείται με κατάρρευση εξαιτίας αυτών; Και, τελικά, όλες οι οικονομίες της Ευρώπης που έχουν τεθεί στο στόχαστρο είναι εξαιτίας των παθογενειών τους; «Ιταλία, το ιδανικό εξιλαστήριο θύμα», έγραφε τις παραμονές της περίφημης Συνόδου των Κανών η ιταλική «Corriere della Sera». «Όσο και αν η κριτική για την αδράνεια του Σίλβιο Μπερλουσκόνι είναι δικαιολογημένη», έγραφε η εφημερίδα, «η σημερινή κρίση οφείλεται εξίσου στην υποτονική αντίδραση που Βερολίνο και Παρίσι επέδειξαν από την αρχή», εξηγούσε ο αρθρογράφος. Και στα παιχνίδια κερδοσκοπίας, θα συμπληρώναμε.

Η σημασία πάντως της «μετάδοσης της κρίσης» στην Ιταλία είναι τεράστια. «Η Ελλάδα, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία ήταν δευτεραγωνιστές. Με την Ιταλία μπαίνουμε στο πρωταγωνιστικό γεγονός. Απλώς, δεν υπάρχει περίπτωση η Ιταλία να μπορέσει να επιστρέψει το χρέος της… με αυτή την κατάσταση. Το σενάριο που κανείς δεν ήθελε να παρακολουθήσει ζωντανεύει τώρα μπροστά στα μάτια μας», έλεγε στο «Time» ο οικονομολόγος Κεν Κέρτις.

Για να αντιληφθούμε τα μεγέθη, η Ιταλία, όπως υπολογίζουν οι ειδικοί, θα χρειαστεί 950 δισ. δολάρια για να «ξελασπώσει», όταν τα πακέτα στήριξης για Ελλάδα, Ιρλανδία και Πορτογαλία ανήλθαν αθροιστικά στα 370 δισ. δολάρια… Αν και το ΔΝΤ πρόσφατα ανακοίνωσε ότι ανοίγει τους πιστωτικούς κρουνούς του για την Ευρώπη, η Γηραιά Ήπειρος μοιάζει πως έχει μπει στο μάτι του κυκλώνα που η ίδια δημιούργησε.

Γιατί οι αγορές δεν συμπονούν τον Σίλβιο;

«Σήμερα μόνο ο Μπερλουσκόνι μπορεί να νικήσει τον Μπερλουσκόνι… Έχει προσπαθήσει πολύ σκληρά, αλλά δεν τα έχει καταφέρει ακόμα», είχε πει κάποτε ο Γκουίντο Μοντέντο. Πράγματι, ο Καβαλιέρε έμοιαζε μέχρι πρότινος «τεχνικά αθάνατος», όπως τον είχε χαρακτηρίσει ο προσωπικός του γιατρός, που επίσης έλεγε ότι «η φυσική κατάσταση και το μυαλό του έχουν υπεράνθρωπη δύναμη»…

Δεν πρέπει να έχει υπάρξει πολιτικός στη σύγχρονη πολιτική ιστορία που να έχει επιβιώσει στην πρωθυπουργία μιας χώρας έπειτα από τόσα μεγάλα και αλλεπάλληλα σκάνδαλα. Ο Καβαλιέρε επιβίωσε από τις πρόσφατες κατηγορίες για σεξουαλικές σχέσεις με ανήλικες, από σκάνδαλα για ερεβώδεις οικονομικές δοσοληψίες που τα ίχνη τους χάνονταν στα σκοτεινά σοκάκια της Κόζα Νόστρα και κατάφερε το ακατόρθωτο: βγήκε σώος και αβλαβής ακόμα και όταν αυτό το Βατικανό στράφηκε εναντίον του και τον χαρακτήρισε τον «πιο ανήθικο πολιτικό της Ευρώπης», με αφορμή τη φημολογούμενη σχέση του με μια 18άχρονη.

Ό,τι δεν κατάφεραν οι Ιταλοί και η κατακραυγή από τον διεθνή Τύπο, όμως, το κατάφεραν οι «αγορές». «Η Ιταλία δεν χρειάζεται εκλογές. Χρειάζεται αλλαγές», θα έλεγε ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Χέρμαν Βαν Ρομπάι, προσπαθώντας να νομιμοποιήσει το «πραξικόπημα των αγορών». Ο Καβαλιέρε είχε ολοκληρώσει εν μία νυκτί το ταξίδι-αστραπή της αποκαθήλωσής του.

Ο «Economist» δεν μπήκε καν στον κόπο να χύσει κροκοδείλια δάκρυα για να αποχαιρετήσει τον πρωθυπουργό για τον οποίο είχε χρησιμοποιήσει μερικές από τις οξύτερες εκφράσεις που έχουν ποτέ γραφτεί για πολιτικό στον διεθνή Τύπο. Αντιθέτως, σε μεσότιτλο άρθρου του, το συντηρητικό κατά τα άλλα έντυπο έγραφε «Ο άντρας που γ…σε ένα ολόκληρο νόμισμα»…

Γιατί, όμως, τόση έλλειψη συμπόνιας για τον Σίλβιο από ακραιφνώς νεοφιλελεύθερα έντυπα, όπως ο «Economist», οι «Financial Times» και η «Wall Street Journal», που χαρακτήριζαν κατά καιρούς τον Μπερλουσκόνι «πλουτοκράτη»;

«Ο κ. Μπερλουσκόνι είχε αναδειχθεί σε πρόβλημα για δύο λόγους», έγραφε ο «Economist». «Πρώτον, η προσωπική του αποστροφή για την αλλαγή. Παρόλο που ήρθε στην πολιτική 17 χρόνια πριν προβάλλοντας τον εαυτό του σαν σταυροφόρο της ελεύθερης αγοράς και αυτοαποκαλούνταν φιλελεύθερος, δεν έπραττε έτσι ώστε να δικαιολογεί τους δύο αυτούς χαρακτηρισμούς».

Τι δεν του συγχωρεί το νεοφιλελεύθερο έντυπο – και, μαζί, προφανώς και οι «αγορές»; «Η πλέον καθοριστική του παρέμβαση στην οικονομία ήταν το 2008, όταν μπλόκαρε την πώληση της Al Italia στην Air France, επιμένοντας και επικαλούμενος λόγους πατριωτισμού, ότι έπρεπε να παραμείνει σε ιταλικά χέρια. Με δυσκολία συγκέντρωσε ένα consortium Ιταλών επιχειρηματιών για να αναλάβουν την προβληματική αεροπορική εταιρεία και της έδωσαν το μονοπώλιο στην πιο κερδοφόρα διαδρομή Μιλάνο-Ρώμη… Μια ενέργεια που δεν ταιριάζει με έναν ζηλωτή της ελεύθερης αγοράς»…

Ο Καβαλιέρε επίσης δεν πήρε άφεση και για τη διστακτικότητα που έδειξε να περάσει τις αλλαγές στο συνταξιοδοτικό, όπου «του βγήκε» ο κυβερνητικός σύμμαχός του Μπόσι από τα ακροδεξιά και του είπε «αν το κάνουμε αυτό, οι Ιταλοί θα μας σκοτώσουν»… Αν σε αυτό προσθέσουμε ότι η ιταλική Δεξιά κατηγορεί το κοινό νόμισμα για τα προβλήματα της Ιταλίας και ο ίδιος ο Μπερλουσκόνι έχει πει ότι το ευρώ είναι ένα «περίεργο νόμισμα που ποτέ δεν έπεισε κανέναν», δεν είναι να απορεί κανείς για την επίθεση από τους πλέον ακραιφνείς νεοφιλελεύθερους.

Το μόνο που εξάλλου επιδίωκε πάντα ο Μπερλουσκόνι είναι, όχι να ικανοποιήσει τις αγορές, ούτε τους πολίτες, αλλά τους δικούς του ανθρώπους. Είναι άραγε τυχαίο ότι η εταιρεία του, Fininvest, μεγάλωσε επτά φορές μεταξύ του 1994, που ο Καβαλιέρε ανέλαβε την εξουσία, μέχρι το 2011, που παραιτήθηκε, και τότε έχασε το 12% της αξίας της;

Δεν είναι διόλου απίθανο ο Σίλβιο, σαν άλλος σεξπιρικός Κοριολάνος, να συμμαχήσει ακόμα και με τον Διάβολο για να επανέλθει στην εξουσία, εκθορνίζοντας το Μόντι, και να εκδικηθεί τη Ρώμη που τον πρόδωσε…

Ο «Economist» συμπέρανε έτσι ότι ο Καβαλιέρε «επιδείκνυε αντίσταση στις διαρθρωτικές αλλαγές, μια στάση που σκλήραινε όσο τα προβλήματα της χώρας εντείνονταν… Ήταν σχεδόν φυσικά ανίκανος να πει στους ψηφοφόρους ότι τα πράγματα θα γίνονταν χειρότερα… εάν δεν έκαναν θυσίες». Πρόβλημα και ο υπουργός Οικονομικών του, Τζιανκάρλο Γκαλάν, που «γινόταν ολοένα και πιο σκεπτικιστής όσον αφορά το μοντέρνο καπιταλισμό». Ένα από τα πιο έγκυρα αλλά και πλέον νεοφιλελεύθερα έντυπα έκανε τον Μπερλουσκόνι να μοιάζει σχεδόν… κρατιστής! «Χωρίς τον κ. Μπερλουσκόνι, η Ιταλία έχει μια ευκαιρία», κατέληγε.

«Ο Μπερλουσκόνι δεν μπορούσε να περάσει τα σκληρά μέτρα, γιατί πάντα τον ψηφίζουνε τα μεσαία στρώματα. Τα μεσαία στρώματα τώρα είναι σε θύελλα. Ο Μπερλουσκόνι έπρεπε να δώσει τις διαταγές του καπιταλισμού να απελευθερωθούν όλα τα επαγγέλματα. Και δεν μπορούσε να το κάνει. Αυτό μπορεί να το κάνει μόνο μια δικτατορία των αγορών, μια δικτατορία των οικονομολόγων», θα πει αργότερα στην «Ελευθεροτυπία» ο Ιταλός φιλόσοφος Κονστάντσο Πρέβε, δίνοντας μια άλλη ευλογοφανή εξήγηση.

«Να τος, πετιέται!»

Οι Ιταλοί δυσκολεύονται να πιστέψουν ότι ο Σίλβιο πέθανε πολιτικά. Τον έχουν δει πολλές φορές να ξεψυχά και μετά να αναγεννιέται από τις στάχτες του. Ο εξοργισμένος Καβαλιέρε δεν μπορούσε παρά να υποχωρήσει θεαματικά δίνοντας την υπόσχεση σαν άλλος «Νονός» «να εκδικηθεί εκείνους που τον πρόδωσαν» και να απειλήσει ότι «μπορούμε να τραβήξουμε την πρίζα σε αυτή την κυβέρνηση όποτε το θελήσουμε». Και δεν μοιάζει να έχει και πολύ άδικο: ακόμα ελέγχει την πλειοψηφία στη Γερουσία, διαθέτει πλέον άπλετο χρόνο για να εξαγοράσει βουλευτές, πιθανότατα έχει λάβει ήδη εγγυήσεις από τον Μόντι ότι η νομοθεσία για τα ΜΜΕ και τις εκλογές θα παραμείνει ίδια, και έχει πλάσει ήδη την ιστορία που θα πλασάρει στους Ιταλούς για το «πώς τον πρόδωσαν ενώ ετοιμαζόταν να σώσει την Ιταλία».

Και έχει τη δύναμη να το κάνει αυτό, αφού ακόμα ελέγχει τα κανάλια. Είναι ιδιαίτερα χαρακτηριστικό ότι, ενώ το βρετανικό BBC μετέδιδε ζωντανά την παραίτηση Μπερλουσκόνι, η ιταλική κρατική τηλεόραση, που διοικείται ακόμα από μπερλουσκονικούς, αλλά και η ιδιωτική, επέλεξαν να μη δείξουν τους έξαλλους πανηγυρισμούς χιλιάδων Ιταλών μπροστά στο προεδρικό παλάτι. Ακόμα χειρότερα, την ημέρα που παραιτούνταν, ο αμίμητος πραγματικά Σίλβιο έβγαζε… διακαναλικό διάγγελμα για τις «εντυπωσιακές επιτυχίες του στην κυβέρνηση» και τη «διπλή του δέσμευση» στο μέλλον της Ιταλίας…

Δεν είναι διόλου απίθανο ο Σίλβιο, σαν άλλος σεξπιρικός Κοριολάνος, να συμμαχήσει ακόμα και με τον Διάβολο για να επανέλθει στην εξουσία και να εκδικηθεί τη Ρώμη που τον πρόδωσε…

Γαλλία: Θα παρασυρθεί στον ευρωπαϊκό κατήφορο;

Ο Σαρκοζί βρίσκεται σε συμπληγάδες, πολιορκούμενος από τη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό λόγω των μέτρων λιτότητας, αλλά και από το Βερολίνο, που επιμένει η λύση να περάσει με αλλαγή των ευρωπαϊκών συνθηκών, που ίσως να αφήσουν και τη Γαλλία εκτός της νέας, μικρότερης Ευρωζώνης

Ήταν μέσα Αυγούστου ακόμα και ο Γάλλος Πρόεδρος Νικολά Σαρκοζί πόζαρε περιχαρής με τη Γερμανίδα καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ, σε ένα ενσταντανέ που θύμιζε χορευτική φιγούρα. Η φωτογραφία έμελλε όμως να καταλήξει στις σελίδες του «Economist», κάτω από το φαρμακερό τίτλο «Χορεύοντας με τον κίνδυνο»… Στο άρθρο επισημαινόταν ότι και η ίδια η Γαλλία βρισκόταν υπό τη στενή παρακολούθηση των αγορών. Δεν θα περνούσαν τρεις μήνες και, στις 10 Νοεμβρίου, η γαλλική «Monde» θα αναρωτιόταν: «Μετά την Ελλάδα και την Ιταλία η Γαλλία;» Και θα παρέθετε ένα τεράστιο γραφικό με το χρέος των 1,7 τρισ. ευρώ της Γαλλίας πλάι στα 1,9 τρισ. της Ιταλίας. Ταυτόχρονα, ο Πολ Κρούγκμαν θα έγραφε στους «New York Times» ότι «η Γαλλία ανησυχεί πως η Ιταλία δεν ρούφηξε τη μαύρη τρύπα». Από τις Κάννες κι έπειτα η Ευρώπη άρχισε να κατρακυλά στην άβυσσο.

Ένας λόγος που κάνει τους Γάλλους να ανησυχούν είναι ότι διακρίνουν το παιχνίδι που παίζουν οι Γερμανοί. «Το ότι ο καθένας φωνάζει για τον εαυτό του είναι κάτι που πρώτες λάνσαραν οι γερμανικές τράπεζες στα τέλη Ιουλίου, όταν η Deutsche Bank “ξεφόρτωσε” 8 δισ. ιταλικού χρέους, πυροδοτώντας τον κατήφορο της χερσονήσου στην Κόλαση […] Ο πανικός εξαπλώνεται καθημερινά, με τον καθένα να αγωνιά να ξεφορτωθεί ευάλωτα assets», έγραφε η «Liberation».

Τη Γαλλία ανησυχεί και το παιχνίδι που παίζουν οι οίκοι αξιολόγησης. Η «Monde» επισημαίνει ότι η πρώτη που ξεκίνησε το παιχνίδι με τη Γαλλία ήταν η Moody’s, η οποία ήδη από τα μέσα Οκτωβρίου, πριν καν «σκάσει» το θέμα της Ιταλίας, «ήταν η πρώτη που μαχαίρωσε τη διαβάθμιση ΑΑΑ της Γαλλίας με την ανακοίνωσή της ότι τους επόμενους τρεις μήνες θα αποφάσιζε εάν η σταθερότητα της διαβάθμισης θα παρέμενε δικαιολογημένη». Έπειτα, στις 10 Νοεμβρίου, ήρθε η Standard & Poor’s, η οποία «από λάθος», όπως θα έλεγε αργότερα, ενημέρωσε τους συνδρομητές της ότι η Γαλλία θα υποβαθμιζόταν σύντομα. Κι όμως, οι οίκος δεν είχε «εξευμενιστεί» ούτε από τα μέτρα που είχε αναγγείλει τρεις ημέρες νωρίτερα ο Σαρκοζί, με στόχο την εξοικονόμηση, όπως δήλωσε, 7 δισ. ευρώ μέχρι το 2012. Ο γαλλικός και διεθνής Τύπος έγραφε ότι πρόκειται για τα σκληρότερα μέτρα δημοσιονομικής λιτότητας που έχει λάβει η Γαλλία από τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο, ώστε να εξοικονομήσει την επόμενη πενταετία 65 δισ. δολάρια. «Θέλουμε να σώσουμε τους Γάλλους από τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές χώρες. Η χρεοκοπία δεν είναι αφηρημένη έννοια», δήλωσε σχετικά ο Γάλλος πρωθυπουργός Φρανσουά Φιγιόν. Δέκα ημέρες μετά η Moody’s θα έθετε ευθέως θέμα υποβάθμισης της αξιολόγησης ΑΑΑ της Γαλλίας.

Είναι η Γαλλία «πολύ μεγάλη για να χρεοκοπήσει;» Και για την Ιταλία το ίδιο έλεγαν, πριν σκάσει η βόμβα… Έκθεση του Euro Plus Monitor 2011, έργο της γερμανικής τράπεζας Berenberg και του Συμβουλίου της Λισαβόνας, προβλέπει ότι η Γαλλία είναι η επόμενη ευρωπαϊκή χώρα που θα αντιμετωπίσει πρόβλημα με το χρέος της. Κι αυτό παρόλο που το τρίτο τρίμηνο του 2011 το γαλλικό ΑΕΠ αυξήθηκε κατά 0,4%, αφού είχε πέσει το δεύτερο τρίμηνο κατά 0,1%. Οι ειδικοί αναμένουν ότι η ανάπτυξη θα εξακολουθήσει να κινείται σε παρόμοια επίπεδα. Ταυτόχρονα, το γαλλικό χρέος, σύμφωνα με τις προβλέψεις της Κομισιόν, αναμενόταν να φτάσει φέτος στο 85% του ΑΕΠ της χώρας, λίγο μεγαλύτερο από εκείνο της… Γερμανίας, που βρίσκεται στο 82% του ΑΕΠ της, αλλά μικρότερο από το 120% της Ιταλίας.

Οπότε, γιατί οι «αγορές» ανησυχούν; Το καλοκαίρι παρατηρήθηκε μεγάλη πτώση στις μετοχές κάποιων γαλλικών τραπεζών. Αυτό δεν ήταν τυχαίο. Οι γαλλικές τράπεζες, σύμφωνα με αναλυτές, κατέχουν το μεγαλύτερο ποσοστό ιταλικού, ισπανικού και ελληνικού χρέους από κάθε άλλη ισχυρή χώρα της Ε.Ε. Επιπλέον, υπάρχει ύφεση στην κατανάλωση στη Γαλλία, ενώ η μικρή επίσης ανάπτυξη στη Γερμανία, στο μεγαλύτερο εμπορικό εταίρο της Γαλλίας, αλλά και στην υπόλοιπη Ευρωζώνη επηρεάζει. Κι αν η Ιταλία βυθιστεί αύτανδρη, το παλιρροϊκό κύμα που θα σηκώσει θα είναι ανάλογο του οικονομικού μεγέθους της, και θα συμπαρασύρει τους πάντες.

Ο Σαρκοζί πέρασε τα πιο αυστηρά μέτρα λιτότητας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο –συμπεριλαμβανομένου πακέτου περικοπών 500 δισ. ευρώ για τα επόμενα χρόνια– και η γαλλική Δεξιά λέει ότι «…το 35ωρο δεν πρέπει να αποτελεί πια ταμπού», ανοίγοντας το δρόμο για την κατάργησή του. Το τέρας των αγορών, όμως, δεν φαίνεται να έχει εξευμενιστεί. Την άνοιξη είναι οι προεδρικές εκλογές στη Γαλλία και ο Σαρκοζί, με τη δημοτικότητά του να παραμένει σε χαμηλά επίπεδα, δεν είναι σίγουρο ότι θα έχει την προθυμία να δυσαρεστήσει κι άλλο τους ψηφοφόρους του πιέζοντας για μέτρα τύπου Ελλάδας. Ήδη, για παράδειγμα, οι εκπαιδευτικοί ξεχύθηκαν στους δρόμους αντιδρώντας στις περικοπές στην παιδεία, ενώ γερό χαστούκι έφαγε ο Γάλλος Πρόεδρος όταν, το Σεπτέμβριο, η γαλλική Αριστερά κατέκτησε την πλειοψηφία στη Γερουσία, για πρώτη φορά μετά τον Β΄ Παγκόσμιο πόλεμο!

Τα μέτρα όμως που απαιτούν οι αγορές δεν μοιάζουν εύκολο να περάσουν ούτε στην περίπτωση που στην εξουσία ανέλθει το Σοσιαλιστικό Κόμμα, το οποίο έχει υποσχεθεί ότι θα κατεβάσει το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης που είχε ανεβάσει ο Σαρκοζί και ότι θα δημιουργήσει υποδομές για δημιουργία θέσεων εργασίας στο δημόσιο τομέα.

Ο Φρανσουά Ολάν χαρακτήρισε το χρέος σαν «εχθρό της Γαλλίας». Εκτός, όμως, από το χρέος, η Γαλλία έχει να αντιμετωπίσει και μια ανυποχώρητη Γερμανία, που επιμένει σε λύσεις που δεν θα είναι συμφωνημένες πολιτικά, αλλά θα είναι θεσμοθετημένες μέσα από ένα ανανεωμένο Σύμφωνο Σταθερότητας που θα επιβάλλει στα «ανυπάκουα» κράτη κυρώσεις. Η Γερμανία επίσης αρνείται το Ευρωομόλογο και τη μετατροπή της ΕΚΤ σε δανειστή ύστατης ανάγκης.

Ο Σαρκοζί βρίσκεται σε συμπληγάδες, πολιορκούμενος από τη δυσαρέσκεια στο εσωτερικό λόγω των μέτρων λιτότητας, αλλά και από το Βερολίνο, που επιμένει η λύση να περάσει με αλλαγή των ευρωπαϊκών συνθηκών, που ίσως να αφήσουν και τη Γαλλία εκτός της νέας, μικρότερης Ευρωζώνης. Ακούγεται απίθανο; Τίποτε πια δεν είναι απίθανο. Ούτε η διάλυση της Ευρώπης.

Άρις Καζάκος: “Γενική απεργία διαρκείας και μποϊκοτάζ στις τράπεζες-’κουκουλοφόρους’”

Ο καθηγητής Εργατικού Δικαίου του ΑΠΘ Άρις Καζάκος

συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Δεκεμβρίου 2011]

Αρκετά πέρα από τα δυτικότερα σύνορα της Γηραιάς Ηπείρου, στα σύνορα Μεξικού-Ηνωμένων Πολιτειών, βρίσκεται μια από τις ζώνες των χαμένων ψυχών. Εκεί, μακριά από τα βλέμματα του δυτικού κόσμου, στη ζώνη του εργατικού λυκόφωτος, άνθρωποι-σκιές παράγουν φθηνά προϊόντα για τη Δύση. Εκεί, κανείς δεν σηκώνει κεφάλι στην εργοδοσία, ανήλικα παιδιά δουλεύουν με πλαστά χαρτιά και οι έγκυοι κρύβουν την εγκυμοσύνη για να μην απολυθούν. Η εργοδοσία απολαμβάνει φορολογική ασυλία, ενώ οι εργαζόμενοι ζουν σε άθλιες παραγκουπόλεις μέσα στη μόλυνση από τα βιομηχανικά απόβλητα, χωρίς καθαρό νερό, χωρίς ηλεκτρικό ή και σχολεία. Εκεί για να αγοράσεις ένα λίτρο γάλα πρέπει να δουλεύεις δύο ώρες και το πλήρες γεύμα είναι άπιαστη πολυτέλεια. Είναι οι περιοχές των μακιλαδόρας, των βιομηχανικών μονάδων όπου εργάζονται 1,3 εκατ. Μεξικανοί και όπου δεν εφαρμόζεται κανένας από τους νόμους για την προστασία του εργαζομένου που γράφτηκαν στο αίμα της Βιομηχανικής Επανάστασης. Η επιλογή είναι μεταξύ ανεργίας και δουλείας.

Σήμερα, αυτή η μέχρι πρότινος μακρινή εφιαλτική πραγματικότητα ίσως αποτελεί προβολή στο ευρωπαϊκό εγγύς μέλλον. Στις Ειδικές Οικονομικές Ζώνες που προωθεί ο Γερμανός αντικαγκελάριος Φίλιπ Ρέσλερ οι εργαζόμενοι θα είναι σκιές βγαλμένες από την εποχή της δουλοπαροικίας. Εκεί δεν θα εφαρμόζεται ούτε το Κοινοτικό ούτε το γηγενές εργατικό Δίκαιο, μας λέει ο καθηγητής Εργατικού Δικαίου του Αριστοτέλειου Πανεπιστημίου της Θεσσαλονίκης Άρις Καζάκος. Και το πείραμα της αποδόμησης του ευρωπαϊκού κοινωνικού κράτους έχει ξεκινήσει από την Ελλάδα, με την αποσάθρωση των συλλογικών συμβάσεων και το κοινωνικό ολοκαύτωμα του Μνημονίου – που βρίσκεται μόνο στην αρχή του. Και ο καθηγητής προειδοποιεί: «Οι άνθρωποι πρέπει να καταλάβουν ότι αν δεν αντιδράσουν σήμερα, αυτό που τους περιμένει είναι πολύ χειρότερο από αυτό που τους έχει συμβεί μέχρι τώρα»…

Απεργία διαρκείας και στάση πληρωμών σε όλα για μεγάλο χρονικό διάστημα είναι δύο από τους τρόπους αντίδρασης που προτείνει. Και συμπεραίνει ότι η μόνη ευκαιρία που δίνει αυτή η κρίση είναι για να αναλογιστούμε οι άνθρωποι της επιλογές μας…

“Απόλυση με φερετζέ», είχε χαρακτηρίσει σε άλλη συνέντευξή του την εργασιακή εφεδρεία ο Άρις Καζάκος, πυροδοτώντας μια δημόσια συζήτηση που ανάγκασε τελικά σε μικρή τροποποίηση του σχετικού νόμου. Τον ρωτώ πώς με την εφεδρεία παραβιάζεται το Εργατικό Δίκαιο.

«Αυτοί που μπαίνουν σε εφεδρεία μπαίνουν σε μια διαδικασία άμεσης απώλειας της θέσης εργασίας και συγχρόνως σε ένα καθεστώς στήριξης που μοιάζει αρκετά με το επίδομα ανεργίας του ΟΑΕΔ», μου απαντά. «Επομένως, από την άποψη αυτή ο όρος εφεδρεία ήταν ψευδεπίγραφος και επιχειρείται να συγκαλυφθεί με αυτόν το γεγονός ότι έχουμε να κάνουμε με απολύσεις».

Απολύσεις που αντίκεινται στο Εργατικό Δίκαιο;

«Οι απολύσεις υπάγονται σε ένα σύνολο κανόνων Δικαίου, οι οποίοι εγγυώνται την προστασία της θέσης εργασίας έμμεσα, θέτοντας αυστηρές προϋποθέσεις στον εργοδότη ο οποίος θέλει να ασκήσει το δικαίωμα καταγγελίας για να λύσει την εργασιακή σχέση. Με την εφεδρεία λοιπόν μπαίνουμε σε ομαδικές απολύσεις χωρίς την τήρηση των εγγυήσεων του νόμου.

Και οι εγγυήσεις του νόμου είναι πολλές. Πρώτα και κύρια, ο νόμος επιβάλλει όταν ο εργοδότης ασκεί το δικαίωμα καταγγελίας, να πληρώνει ανάλογη αποζημίωση απόλυσης.

Το δεύτερο είναι ότι πρόκειται για ομαδικές απολύσεις, και, ειδικά γι’ αυτές, και το κοινοτικό και το ελληνικό Δίκαιο προβλέπουν την τήρηση πρόσθετων προϋποθέσεων προκειμένου να είναι έγκυρες: για παράδειγμα, να υπάρξει προηγουμένως πληροφόρηση των εργαζομένων και διαβούλευση μαζί τους για όλα αυτά τα θέματα, για τους λόγους που υπαγορεύουν αυτό το μέτρο, για το πώς θα μπορούσαν να αμβλυνθούν οι επαχθείς για τους εργαζομένους συνέπειες, έτσι ώστε να μπορέσουν και αυτοί να προετοιμαστούν και να προσαρμοστούν στη νέα κατάσταση, αναπροσανατολίζοντας τη ζωή τους αλλά και την αναζήτηση εργασίας.

Η εφεδρεία λοιπόν, όπως ρυθμίζεται από το νόμο 4024 του 2011 μας εισάγει σε ένα καθεστώς απολύσεων χωρίς την τήρηση καμιάς από τις προϋποθέσεις του νόμου. Η συζήτηση που άνοιξε εκείνη η συνέντευξή μου οδήγησε σε μία μικρή διόρθωση. Αναγνωρίστηκε από τον νομοθέτη στο τελικό κείμενο του νόμου το γεγονός ότι εδώ πρόκειται στην πραγματικότητα για απολύσεις, γι’ αυτό και ορίστηκε με το νόμο ότι το να τεθεί ο εργαζόμενος σε εφεδρεία και το να ενταχθεί σε αυτό το πρόγραμμα καταβολής του 60% του βασικού μισθού θεωρείται ως προειδοποίηση καταγγελίας, έτσι ώστε να υπάρξει μια μικρή προσέγγιση στο δίκαιο της καταγγελίας που διέπει γενικά τις απολύσεις, αλλά αυτή η προσέγγιση είναι μικρή.

Επομένως, παραμένει το μεγάλο ζήτημα ότι έχουμε να κάνουμε με απολύσεις χωρίς την τήρηση των εγγυήσεων του νόμου.  

Δικαιολόγησαν όμως τις ομαδικές απολύσεις με το επιχείρημα πως έχουμε έναν διογκωμένο δημόσιο τομέα…

Οι απολύσεις, τελικά, είναι αδικαιολόγητες. Γιατί η προϋπόθεση που αναφέρετε από την οποία εκκινεί ο νομοθέτης δεν έχει καμία απολύτως βάση. Σύμφωνα με τα στοιχεία της Eurostat, που είναι γενικώς αξιόπιστα, η Ελλάδα είναι κάτω του κοινοτικού μέσου όρου σε σχέση με τον αριθμό προσωπικού που απασχολείται στον ευρύτερο δημόσιο τομέα. Αυτό που υπάρχει στην Ελλάδα ως πρόβλημα και έχει διαγνωστεί εγκαίρως είναι η ανισοκατανομή αυτού του προσωπικού. Δηλαδή, σε άλλες υπηρεσίες και φορείς το προσωπικό περισσεύει και σε άλλες είναι ελλιπές – στην υγεία, στην εκπαίδευση, στους παιδικούς σταθμούς, στη φροντίδα της τρίτης ηλικίας.

Από αυτή τη άποψη λοιπόν δεν υπάρχει καμία δικαιολόγηση για τέτοιες απολύσεις ομαδικές και ο υποκρυπτόμενος λόγος, ο περιορισμός των δαπανών του δημοσίου, δεν μπορεί να αποτελεί επαρκή δικαιολογητικό λόγο απολύσεων. Έχει κριθεί ότι τα ταμειακά προβλήματα του δημοσίου δεν μπορούν ποτέ να αποτελούν λόγο περιορισμού ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων.

Τελικά, λύνονται έτσι τα ταμειακά προβλήματα; τον ρωτώ.

Σε αυτό το σημείο ο Άρης Καζάκος θα μου επαναλάβει ένα συμπέρασμα, το οποίο κραυγάζει πλήθος αναλυτών, τουλάχιστον εκείνοι που είναι ανεξάρτητοι, που δεν πληρώνονται αδρά για να δημοσιεύουν εκθέσεις με στόχο τη δημιουργία συναίνεσης υπέρ του Μνημονίου:

«Με τα μέτρα της εφεδρείας και της προσυνταξιοδότησης ο κρατικός προϋπολογισμός φαίνεται να εξοικονομεί δαπάνες αλλά το αρνητικό αποτέλεσμα αυτών των απολύσεων είναι πολλαπλασιαστικό, δηλαδή έχουμε να κάνουμε με συνέπειες για τη ζωή, την εργασία των ανθρώπων, τη δυνατότητά τους να καταναλώνουν, και επομένως βαθαίνουν φοβερά την ύφεση. Και η ύφεση δεν απλώνει μόνο τη δυστυχία και την ανεργία, αλλά επηρεάζει αρνητικά και τα έσοδα του κράτους. Αυτό αποδεικνύεται και από τα τελευταία στοιχεία. αποτελέσματα, αν δείτε τις εφημερίδες αυτές τις μέρες θα δείτε ποιος ακριβώς χαλασμός έχει προκληθεί.

Πράγματι. Το ΑΕΠ μειώθηκε κατά 5,2% το τρίτο τρίμηνο του 2011, σε σχέση με την περσινή αντίστοιχη περίοδο. Θα ήθελα όμως να διευκρινίσετε το εξής: Τελικά, στους φορείς του Δημοσίου όπου υπάρχει πλεονάζον προσωπικό, υπάρχει νομική βάση για μαζικές απολύσεις;

Το Δημόσιο είναι ο μεγάλος εργοδότης της χώρας και ως τέτοιος έχει τη δυνατότητα και την υποχρέωση συγχρόνως να παίρνει προσωπικό από εκεί που περισσεύει και να το πηγαίνει εκεί που λείπει τέτοιο προσωπικό – και αυτές ήταν οι περιπτώσεις και της Ολυμπιακής και του ΟΣΕ, και όχι μόνο. Ακόμα όμως και αυτό το προσωπικό που μεταφέρθηκε, τώρα τίθεται σε εφεδρεία.

Άρα, ο στόχος δεν είναι σε καμία περίπτωση ο εξαγγελλόμενος, η «εξυγίανση» του δημόσιου τομέα…

Ο στόχος είναι η συμμόρφωση με μια τυφλή επιταγή της τρόικας που αποδείχτηκε τώρα ότι είναι μια καταστροφική πολιτική. Όλα αυτά που λέγονται για τη χώρα, για τη αποτυχία του προγράμματος, σε τελική ανάλυση βαρύνουν τους εμπνευστές αυτού του προγράμματος. Την κυβέρνηση του ΠΑΣΟΚ και τη σημερινή τη βαρύνει το γεγονός ότι δεν είχε το πολιτικό σθένος να αντιτάξει κάποια «όχι» σε μια πολιτική η οποία φάνηκε από την αρχή ότι θα οδηγούσε σε καταστροφές και, σήμερα, αυτό αποδεικνύεται.    

Μπορεί στη σημερινή εποχή, της αποσάθρωσης του κοινωνικού κράτους, ο νόμος να αποτελέσει σωσίβια λέμβο για τον εργαζόμενο που τίθεται σε εφεδρεία;

Ο καθηγητής δεν διστάζει να απαντήσει και δεν χαϊδεύει αυτιά:

«Υπάρχουν δυνατότητες νομικής προστασίας με προσφυγή στα δικαστήρια. Ο δρόμος, όμως, αυτός δεν μπορεί σήμερα να υπερεκτιμηθεί. Γιατί είναι ακριβώς μια πολιτική και οικονομική συγκυρία όπου φαίνεται καθαρά ότι την έλλειψη ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης την πληρώνει πανάκριβα η κοινωνία. Το γεγονός για παράδειγμα ότι η Ολομέλεια του Αρείου Πάγου ανακοίνωσε ότι απέρριψε τις αιτήσεις που είχαν ασκηθεί κατά του νόμου για το Μνημόνιο είναι απολύτως χαρακτηριστικό για τη στάση των ανώτατων δικαστών, εδώ ειδικά της ολομέλειας του ΣτΕ, στα μεγάλα αυτά θέματα του καιρού μας.

Το τονίζω αυτό γιατί υπάρχουν άλλες χώρες όπου οι ανώτατοι δικαστές επέδειξαν το σθένος που ήταν αναγκαίο και είπαν «στοπ» σε τέτοια καταστροφικά κοινωνικά και οικονομικά μέτρα.

Εδώ, δεν έγινε μέχρι στιγμής. Δεν θέλω με αυτό να πω ότι στη χώρα δεν υπάρχουν πολλοί εύψυχοι δικαστές. Αλλά στα πολύ μεγάλα θέματα, κυριότατα την υπόθεση των αιτήσεων ακύρωσης κατά του Μνημονίου, η κατάληξη ήταν αυτή που σας είπα.

Άλλο ένα πλήγμα για τη Δημοκρατία, σκέφτομαι. Λίγο μετά τη συνέντευξη, ο Ευάγγελος Βενιζέλος βάλθηκε να επιβεβαιώσει για άλλη μια φορά τα λεγόμενα του καθηγητή, απειλώντας να στρέψει το Νομικό Συμβούλιο του κράτους κατά των δικαστών που εκδίδουν αποφάσεις υπέρ των πολιτών σε σχέση με το χαράτσι της ΔΕΗ. Και, στις 19 Νοεμβρίου, το ΣτΕ έκρινε νόμιμο και το Προεδρικό Διάταγμα για την εργασιακή εφεδρεία…

Πού πρέπει λοιπόν να εστιάσουμε την αντίδρασή μας;

«Εκτός από τη δικαστική προστασία, βλέπω κυρίως την ανάγκη οι άνθρωποι να εκφράσουν την ανάγκη τους να αντισταθούν σε μια πολιτική η οποία καταστρέφει και τις δουλειές τους και τις ζωές τους, και τελικά και την οικονομία της χώρας», λέει ο καθηγητής. Και συμπληρώνει: «Η ανάγκη αυτή για αντίσταση σήμερα έχει ήδη προκύψει, αλλά νομίζω ότι θα φανερωθεί ολοκληρωτικά, όταν οι άνθρωποι πια τελείως από ένστικτο αυτοσυντήρησης θα αντιληφθούν ότι δεν μπορούν πια να κρύβονται ή να μένουν αιχμάλωτοι του φόβου τους».    

Εικόνες από τις μεξικανικές μακιλαδόρες αναμένεται να αναβιώσουν στην Ελλάδα εάν ο Γερμανός αντικαγκελάριος Φίλιπ Ρέσλερ προωθήσει... επιτυχημένα την ιδέα των Ειδικών Οικονομικών Ζωνών.

Αναφέρω στον καθηγητή τον προβληματισμό μου ότι οι αλλαγές αυτές προς ένα κοινωνικό ολοκαύτωμα προωθούνται σε επίπεδο διεθνούς πολιτικής σκηνής: ο αντικαγκελάριος και υπουργός Οικονομίας της Γερμανίας Φίλιπ Ρέσλερ προωθεί την ιδέα των Ειδικών Οικονομικών Επενδυτικών Ζωνών (ΕΟΖ) και η Γερμανίδα καγκελάριος, την τροποποίηση της Συνθήκης της Λισαβόνας ώστε τα «ανυπάκουα» και οικονομικά αδύναμα κράτη να τίθενται υπό επιτήρηση. Τον ρωτώ, λοιπόν, πώς μπορούμε, μπροστά σε τέτοιες θεσμικές αλλαγές που προωθούνται σε διεθνές επίπεδο, να προασπίσουμε στην Ελλάδα το εργατικό δίκαιο και τα κεκτημένα των εργαζομένων. Τελικά είναι δυνατόν να μιλάμε για τα δικά μας εργατικά δικαιώματα χωρίς να προασπιζόμαστε και τα δικαιώματα, για παράδειγμα, των Κινέζων εργατών; Μήπως υπάρχει η ανάγκη για ένα παγκόσμιο εργατικό Δίκαιο;

«Μου κάνετε μια πολύ καλή ερώτηση διότι ουσιαστικά πηγαίνουμε στη ρίζα του προβλήματος», μου απαντά. «Και η ρίζα του προβλήματος δεν είναι ούτε τα δημόσια ελλείμματα ούτε το δημόσιο χρέος. Τα προβλήματα αυτά υπάρχουν σε όλο τον κόσμο, δεν είναι αποκλειστικώς ελληνικά, αν και εδώ ακολουθήθηκε μια στρατηγική, όχι μόνο διάχυσης του φόβου στην κοινωνία και η άσκηση μιας τρομακτικής βίας στους ανθρώπους – και εννοώ τη βία με την οποία επιβλήθηκαν τα μέτρα όπως είναι οι μειώσεις μισθών και συντάξεων. Ακολουθήθηκε μια στρατηγική μέσω της οποίας επιδιώχθηκε να πειστούν οι άνθρωποι ότι για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε σε αυτή τη χώρα φταίμε εμείς, φταίει το πολιτικό σύστημα, φταίει η διάχυτη διαφθορά, φταίει το σπάταλο κράτος.

Η κρίση όμως πιάνει όλο τον κόσμο πια. Και σας πληροφορώ ότι θύματά της είναι ήδη οι ΗΠΑ, παρόλο που έχουν άλλα μέσα και μέτρα αντίδρασης, είναι η Αγγλία, η Ιταλία, η Ισπανία, η Πορτογαλία, η Ιρλανδία – χώρες χωρίς τις δικές μας παθογένειες. Αυτό δεν σημαίνει ότι εμείς δεν πρέπει ή δεν έπρεπε να αντιμετωπίσουμε αυτές τις παθογένειες του δικού μας, του ελληνικού τρόπου. Βεβαίως και έπρεπε.

Αλλά αυτό που υποστηρίζω και έχω όλα τα επιχειρήματα και όλα τα στοιχεία για να το τεκμηριώσω είναι το γεγονός ότι, ακόμα κι αν αντιμετωπίζαμε όλες τις παθογένειες του ελληνικού τρόπου, το πρόβλημα θα παρέμενε. Και το βλέπετε αυτό: ξεσπάει κρίση δημοσιονομική σε χώρες με εντελώς συρρικνωμένο δημόσιο, σε χώρες όπου δεν υπάρχει καμία απολύτως σπατάλη όπως λέγεται πόρων, που ακόμα έχουν περικόψει δραστικά, έχουν τσακίσει τις κοινωνικές παροχές, σε χώρες οι οποίες παράγουν… Σας θυμίζω εκείνο το σαθρό επιχείρημα που ρωτούσε ρητορικά: «Μα, τι παράγουμε επιτέλους σε αυτή τη χώρα για να μπορούμε να διεκδικούμε ένα τόσο υψηλό βιοτικό επίπεδο;». Και χώρες που παράγουν και εξάγουν, όπως η Ιταλία, η Ισπανία, μεγάλες οικονομίες, αντιμετωπίζουν τα ίδια και θα αντιμετωπίζουν και μεγαλύτερα προβλήματα στο τέλος.

Το ερώτημα-επιχείρημα «τι παράγουμε, τελικά;» είναι εξαιρετικά διαδεδομένο, χωρίς να έχει αντικρουστεί αποτελεσματικά.

«Πρέπει να σας πω ότι είναι ψευδεπίγραφο για τον πολύ απλό λόγο ότι, ας πούμε την πρωτογενή παραγωγή την τσάκισε μια μυωπική και καταστροφική Κοινή Αγροτική Πολιτική. Δείτε τι γίνεται με τη ζάχαρη, δείτε τι γίνεται με το σιτάρι. Στη ζάχαρη περιορίσαμε την εθνική μας ποσόστωση στο μισό, με αποτέλεσμα σήμερα να εισάγουμε την άλλη μισή ποσότητα ζάχαρης σε διπλάσιες τιμές από αυτές που υπήρχαν πριν δυο ή τρία χρόνια».

Το ίδιο που έγινε με το γάλα, όταν πρωτομπήκαμε στην ΕΕ.

«Βλέπετε λοιπόν ότι ακολουθείται μια εντελώς καταστροφική πολιτική, και η ρίζα του προβλήματος βρίσκεται ακριβώς εκεί που αρχίσατε να την ψάχνετε κι εσείς».

Πού έγκειται λοιπόν η ουσία;

«Το γενετικό πρόβλημα του σύγχρονου παγκοσμιοποιημένου καπιταλιστικού τρόπου έγκειται ακριβώς στο γεγονός ότι έχουμε να κάνουμε με μια παγκοσμιοποίηση ασύμμετρη, άνιση, που αναγκάζει τις δυτικές χώρες, όχι μόνο τις χώρες τις περιφέρειας όπως είμαστε εμείς, αλλά και τις χώρες της μητρόπολης, όπως είναι η Γερμανία, η Γαλλία, οι ΗΠΑ, να ανταγωνίζονται τους μισθούς της Κίνας, της Ινδίας, της Βουλγαρίας, της Ρουμανίας… Και εκεί είναι το γενετικό ελάττωμα.

Αυτού του είδους η παγκοσμιοποίηση, ξέρετε, δεν είναι φυσικό φαινόμενο, όπως λεγόταν με περίσσιο κυνισμό, όπου το μόνο που έχουμε να κάνουμε είναι να κρατάμε ομπρέλα για να προστατευτούμε. Αυτή η παγκοσμιοποίηση είναι αποτέλεσμα συγκεκριμένων πολιτικών επιλογών, είναι ανθρώπινη κατασκευή. Σας θυμίζω την περίφημη συναίνεση της Ουάσιγκτον. Το γεγονός δηλαδή ότι οι δυτικές χώρες έχουν αναγκαστεί να ανταγωνίζονται την Κίνα της κτηνώδους εκμετάλλευσης με το υποπολλαπλάσιο μισθολογικό κόστος, με το ανύπαρκτο κόστος των επιχειρήσεων σε σχέση με μέτρα προστασίας του εργαζομένου, μας βάζει σε αυτή την άνιση κατάσταση, σε αυτό τον ασύμμετρο ανταγωνισμό, αποτέλεσμα του οποίου είναι η συρρίκνωση των δικαιωμάτων, η εξαφάνιση των δικαιωμάτων, δικαιώματα που χτίσαμε με πολύ κόπο σε αυτή τη χώρα, τα χτίζαμε εδώ και 100 χρόνια».                    

Και τι πιο κραυγαλέο παράδειγμα για τον προωθούμενο εργασιακό Μεσαίωνα από ζητήματα που έχει ανοίξει σήμερα η κυβέρνηση, όπως η κατάργηση της Συλλογικής Σύμβασης Εργασίας. Μήπως το εργατικό Δίκαιο, που εξ ορισμού είναι υπέρ του αδυνάμου, κινδυνεύει να μεταλλαχτεί σε… εργοδοτικό δίκαιο ουσιαστικά ή και θεσμικά;

“Το Δίκαιο είναι καρπός ανάγκης και αγώνα. Της ανάγκης να υπάρξει ένα κλάδος δικαίου που θα αντιμετωπίζει την εγγενή δομική ανισότητα μεταξύ εργοδοτών και εργαζομένων. Αυτή ήταν η αφετηρία της λειτουργίας των εργατικών Δικαίων ήδη από την πρώτη βιομηχανική επανάσταση. Νωρίτερα, ο εργοδότης μπορούσε να υπαγορεύει μισθούς πείνας, εξαντλητικά ωράρια, και τα πρώτα ακριβώς νομοθετήματα, θεσπισμένα στην Αγγλία, αφορούσαν ακριβώς σε αυτούς τους όρους εργασίας, και κυρίως το χρόνο εργασίας.

Και εδώ είναι που σείονται τα θεμέλια του εργατικού Δικαίου. Στη χώρα μας σήμερα, δεν υπάρχει νόμος που καταργεί τις συλλογικές συμβάσεις. Έχει συμβεί όμως κάτι το οποίο παράγει ένα περίπου ισοδύναμο αποτέλεσμα.

Κάθε σύστημα έχει μια ορισμένη στατική ισορροπία, όπως τα κτίρια, που στηρίζονται ακριβώς σε κάποιες βασικές κολόνες. Άμα τις γκρεμίσεις αυτές τις κολώνες, ή θα καταρρεύσει το κτίριο, ή θα αρχίσει να κινδυνεύει. Κάτι ανάλογο γίνεται και με το σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων. Σήμερα, τρεις επεμβάσεις ουσιαστικά έχουν καταστρέψει τη στατική ισορροπία του συστήματος

Η ρύθμιση της συρροής κλαδικών και επιχειρησιακών, η ρύθμιση εκείνη που λέει δηλαδή ότι η κλαδική συλλογική σύμβαση εργασίας μπορεί να μεταβάλλει τους όρους εργασίας επί τα χείρω για τους εργαζομένους, ενώ μέχρι σήμερα ίσχυε το αντίθετο.

Η δεύτερη ρύθμιση, εκείνη με την οποία συρρικνώθηκε το αντικείμενο της διαιτησίας. Όταν δεν τα έβρισκαν τα μέρη –εργοδότες, εργαζόμενοι- τότε μπορούσε κανείς να προσφύγει στον οργανισμό μεσολάβησης διαιτησίας για να υπάρξει εν τέλει μια συλλογική ρύθμιση”.

Ο Άρις Καζάκος έχει διατελέσει για πολλά χρόνια μέλος του διοικητικού συμβουλίου του Οργανισμού Μεσολάβησης και Διαιτησίας, οπότε γνωρίζει τα πράγματα εκ των έσω. Τον παρακολουθώ καθώς συνεχίζει.

“Το σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων έχει ως αντικειμενικό σκοπό να αντικαταστήσει τις ατομικές διαπραγματεύσεις και την ατομική σύμβαση εργασίας από τις συλλογικές διαπραγματεύσεις και τη συλλογική σύμβαση εργασίας. Αυτό επιτυγχανόταν στη χώρα μας με την παράλληλη λειτουργία του συστήματος συλλογικών διαπραγματεύσεων και του μηχανισμού μεσολάβησης διαιτησίας.

Τώρα το αντικείμενο της διαιτησίας έχει συρρικνωθεί μέχρι εξαφάνισης –ο διαιτητής μπορεί να ρυθμίζει μόνο τους βασικούς μισθούς ούτε καν τους άλλους όρους εργασίας, μισθολογικούς κ.λπ.- ενώ και στο σύστημα συλλογικών διαπραγματεύσεων καταστρέφεται η στατική ισορροπία με την επαναρύθμιση της σχέσης κλαδικών-επιχειρησιακών. Τώρα ο εργοδότης μπορεί στο προνομιακό γι’ αυτόν επίπεδο διαπραγμάτευσης που είναι η επιχείρηση να καταλύει ουσιαστικά τις κλαδικές συλλογικές συμβάσεις εργασίας και να θεσπίζει όρους εργασίας με κλαδικές επιχειρησιακές συμβάσεις εργασίας που αποκλίνουν από τους όρους της κλαδικής επί τα χείρω για τους εργαζομένους. Στο επιχειρησιακό επίπεδο, ο εργοδότης μπορεί να πιέζει, να πειθαναγκάζει την εργατική πλευρά να δέχεται υποχωρήσεις, με απειλές κλεισίματος, μεταφοράς της επιχείρησης εκτός των συνόρων, στη Βουλγαρία, στη ΠΓΔΜ κ.λπ.”

Χρησιμοποίησαν ως επιχείρημα ότι «ο εργοδότης δεν τα βγάζει πέρα».

“Φυσικά, υπάρχουν πολλές επιχειρήσεις σήμερα, κυρίως εξαιτίας της ύφεσης που δημιούργησαν όλα αυτά τα καταστροφικά μέτρα, οι οποίες πραγματικά βρίσκονταν σε μια κατάσταση μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Μπορούσαν όμως να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα με μέτρα διαφορετικά από εκείνα της καταστροφής του συστήματος συλλογικών διαπραγματεύσεων.

Γιατί το σύστημα αυτό στην πραγματικότητα δημιουργεί δίχτυα προστασίας το ένα πάνω από το άλλο: σε επάλληλα στρώματα, το δίχτυ της εθνικής γενικής, της κλαδικής, της ομοιοεπαγγελματικής συλλογικής σύμβασης, της επιχειρησιακής. Εάν τρυπούσε το ένα δίχτυ, έπεφτες στο άλλο. Τώρα έχει μείνει μόνο το δίχτυ της εθνικής γενικής συλλογικής σύμβασης εργασίας, που ρυθμίζει τους ελάχιστους όρους εργασίας οι οποίοι είναι πολύ πιο κάτω του ορίου φτώχειας. Επομένως, μιλάμε τώρα για ένα σύστημα το οποίο έχει διαρραγεί και ουσιαστικά είναι οδηγεί στη μαζική φτωχοποίηση των εργαζομένων.

Δείτε τι γίνεται για παράδειγμα στον Τύπο. Οι ατομικές συμβάσεις εργασίας είναι εργαλείο βίας στις εργασιακές σχέσεις. Στην ατομική σύμβαση εργασίας κουμάντο κάνει ο εργοδότης. Οι συλλογικές συμβάσεις λειτουργούσαν ουσιαστικά ως μηχανισμός για την ελάττωση της βίας. Δείτε τώρα σε τι φαινόμενα βίας έχουμε οδηγηθεί”.        

Όλο αυτό το καθεστώς εργασιακού Μεσαίωνα που προωθείται συνάδει με το Κοινοτικό Δίκαιο;

“Και βέβαια όχι. Γι’ αυτό αν θέλετε και προωθείται συγχρόνως και η πολιτική των Ειδικών Οικονομικών Ζωνών ή των «Ελεύθερων» Ζωνών Παραγωγής ή Οικονομίας, όπου καθαρά και ξάστερα λέγεται ότι σε αυτές τις ζώνες δεν θα ισχύει ούτε το Κοινοτικό Δίκαιο αλλά ούτε και το γηγενές εργατικό Δίκαιο. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι ούτε το Κοινοτικό Δίκαιο αποτελεί πια προστασία και αυτό το περίφημο Κοινοτικό κοινωνικό κεκτημένο έχει πάει περίπατο”.

Κάτι σαν τις maquiladores στο Μεξικό…

“Ναι, στο Μεξικό υπάρχει η εμπειρία των Ειδικών Ζωνών στα σύνορα Μεξικού-ΗΠΑ. Υπάρχει και ένα εκπληκτικό μυθιστόρημα του Ιγνάσιο Τάιγκο για τις ζώνες αυτές, που στηρίζεται σε σχετικό ρεπορτάζ του συγγραφέα. Εκεί θα δείτε τους ζοφερούς όρους ζωής και δουλειάς αυτών των ανθρώπων…”

Πώς προτείνετε να αντιδράσουμε σήμερα; Υπάρχουν τρόποι πέρα από τις απεργιακές κινητοποιήσεις;

“Θα θυμάστε ότι εδώ και 20-25 περίπου χρόνια, έχει εξαπολυθεί μια εκστρατεία κατασυκοφάντησης, όχι των συνδικαλιστών, αλλά της ιδέας του συνδικαλισμού. Διότι από τότε που άρχισαν οι ελίτ στην Ελλάδα και αλλού να καταφέρονται εναντίον των συνδικαλιστικών ρετιρέ, των φαινομένων διαφθοράς στα συνδικάτα…”

Τα οποία είναι υπαρκτά φαινόμενα…

“Ναι, αλλά θαρρείτε εσείς ότι το αποτέλεσμα αυτής της εκστρατείας ήταν να πληγούν συγκεκριμένα συνδικάτα και συγκεκριμένοι συνδικαλιστές; Η ζημιά που γίνεται στις συνειδήσεις των ανθρώπων έχει ως τελικό θύμα την ιδέα του συνδικαλισμού. Αν μιλήσετε σήμερα με τους Έλληνες για τον συνδικαλισμό, αμέσως θα αρχίσουν να σας αραδιάζουν φαινόμενα διαφθοράς, κακοδιοίκησης σε συνδικαλιστικές οργανώσεις, αλλά στη συνείδησή τους όλα αυτά έχουν εγγραφεί ως καταρράκωση της ίδιας της ιδέας του συνδικαλισμού. Αυτή η ζημιά λοιπόν που έχει γίνει, έχει προκαλέσει δευτερευόντως και τριτογενώς πολλές άλλες”.

Μήπως και το συνδικαλιστικό κίνημα πρέπει να φροντίσει να πολεμήσει τους λόγους για τους οποίους του έχει ασκηθεί κριτική; Γιατί έχει γίνει κατάχρηση των εργασιακών δικαιωμάτων από κάποιες κοινωνικές ομάδες μέσω του κομματικού κράτους.

“Συμφωνώ μαζί σας. Πρέπει να φροντίσουν με όλους τους τρόπους να ανορθώσουν την αξιοπιστία τους. Ο μόνος τρόπος, όμως, να αναζωογονήσουμε και πάλι την ιδέα του συνδικαλισμού είναι να φτιάξουμε τα συνδικάτα όπως θέλουμε εμείς. Να συμμετέχουμε, είτε φτιάχνοντας άλλα, είτε, αν δεν μπορούμε να φτιάξουμε άλλα καλύτερα, να ξαναγυρίσουμε στα ήδη υπάρχοντα, και να φροντίσουμε να τα κάνουμε όπως θέλουμε εμείς”.

Να επανέλθουμε όμως στο πώς πρέπει να αντιδράσουμε σήμερα.

“Έχω να σας πω μόνο αυτό: οι άνθρωποι πρέπει να καταλάβουν ότι αν δεν αντιδράσουν σήμερα, αυτό που τους περιμένει είναι πολύ χειρότερο από αυτό που τους έχει συμβεί μέχρι τώρα.

Είναι μια περίοδος και μια εποχή όπου οι εργαζόμενοι πρέπει να αντιδράσουν με μια γενική απεργία αόριστης διάρκειας. Και πρέπει τα συνδικάτα –κάτι που έχω συζητήσει μαζί τους- να συγκροτήσουν και άλλες μορφές αγώνα και πάλης, όπως είναι για παράδειγμα ένα εκτεταμένο γενικευμένο μποϊκότ. Αντιλαμβάνεστε τι θα γινόταν εάν όλες μα όλες οι συνδικαλιστικές οργανώσεις καλούσαν τα μέλη και όλους τους εργαζόμενους γενικά να σταματήσουν για 2-3 μήνες να πληρώνουν τις δόσεις των δανείων στις τράπεζες, τις δόσεις των καρτών, εάν έκαναν μποϊκότ σε συγκεκριμένες επιχειρήσεις των οποίων τα φυσικά πρόσωπα, οι επιχειρηματίες τους, έδρασαν ως άλλοι κουκουλοφόροι και έδωσαν στην κυριολεξία τα κοινωνικά και ατομικά δικαιώματα στους εκπροσώπους της τρόικας; Γιατί αυτό έγινε. Τον κατάλογο με τα αιτήματα για την κατάργηση ατομικών και κοινωνικών δικαιωμάτων τον έδωσαν στην τρόικα δύο τραπεζίτες και ένας μεγαλοεπιχειρηματίας.

Τα μέσα άμυνας υπάρχουν, απλώς οι άνθρωποι σήμερα βρίσκονται υπό το κράτος του φόβου. Γιατί δεν έχουν αντιληφθεί ότι αυτό που τους περιμένει είναι κάτι πολύ χειρότερο”.

Θα ήθελα να τελειώσουμε με ένα φιλοσοφικό ερώτημα. Πιστεύετε ότι σε μια κοινωνία η οποία σε πολιτισμικό επίπεδο αποδέχεται τις κοινωνικές ανισότητες και τις προάγει κάποιες φορές, μπορεί να προασπίσει και να κατοχυρώσει θεσμούς κοινωνικής δικαιοσύνης; Δηλαδή, μήπως το πρόβλημά μας δεν είναι μόνο νομικό, αλλά στην ουσία του πολιτισμικό και ηθικό;

“Μπορώ να σας μιλάω ώρες για κάτι που θεωρώ ότι βρίσκεται στη ρίζα αυτού που λέτε. Για την τεράστια ανθρωπολογική μεταβολή που έχει γίνει τις τελευταίες δεκαετίες. Λόγω περιορισμού χρόνου και χώρου, θα πω μόνο ότι εννοείται πως υπάρχει στους ανθρώπους, σε όλο τον κόσμο, ένα τεράστιο πρόβλημα αναπροσανατολισμού στη ζωή τους. Και η κρίση η μόνη ευκαιρία που δίνει είναι ακριβώς η ευκαιρία στους ανθρώπους να συνειδητοποιήσουν πού οδήγησαν τη ζωή τους και πού οδηγούν οι επιλογές ζωής που έχουν κάνει ως τώρα”.      

 

  

Κλάους Ερνστ: «Εάν η Μέρκελ επιτύχει, αυτό θα είναι το τέλος της δημοκρατίας στην Ευρώπη»

Ο Κλάους Ερνστ είναι πρόεδρος του κόμματος της γερμανικής Αριστεράς Die Linke

Συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Δεκεμβρίου 2011]

«Είναι σαν ένας διαρρήκτης να έχει αδειάσει ένα σπίτι και κατόπιν να δίνει δάνειο στο θύμα ανεβάζοντας διαρκώς τους τόκους, και στο τέλος να στέλνει και τον κλητήρα να πάρει ό,τι έχει απομείνει»: βάζοντας το γερμανικό κράτος στο ρόλο του διαρρήκτη και την Ελλάδα στο ρόλο του θύματος, αυτή ήταν η παρομοίωση που είχε χρησιμοποιήσει το κόμμα της γερμανικής Αριστεράς Die Linke όταν απέρριπτε το πακέτο στήριξης της καγκελαρίου Μέρκελ προς την Ελλάδα, μαζί με τους δυσβάσταχτους όρους του.

Υπάρχει λοιπόν τουλάχιστον ένα κόμμα στο γερμανικό Κοινοβούλιο που εναντιώνεται με δριμύτητα απέναντι στην πειραματική πλατφόρμα που εφαρμόζει η καγκελάριος στη χώρα μας. Το «Crash» συνάντησε τον πρόεδρο του Die Linke Κλάους Έρνστ, κατά την επίσκεψή του στην Αθήνα, τον Νοέμβριο, όπου μίλησε σε εκδήλωση του κόμματος της Ευρωπαϊκής Αριστεράς, μαζί με τον πρόεδρο του ΣΥΡΙΖΑ Αλέξη Τσίπρα και τον Μανώλη Γλέζο, στο δημαρχείο της Καισαριανής.  

Η αίθουσα ήταν κατάμεστη. Πηγαδάκια δεξιά κι αριστερά. Ζωηρές συζητήσεις. Ξαφνικά, τα χαμόγελα πληθαίνουν. Το κλίμα γίνεται πιο ζεστό. Έχει μπει στην αίθουσα μια ομάδα με κόκκινα μπουφάν. «Είναι οι Βενεζουελανοί», λέει κάποιος. «Έχουν έρθει να στηρίξουν το εγχείρημα». Μόλις πλησιάζουν, καταλαβαίνω γιατί τα χαμόγελα έγιναν πλατύτερα με την είσοδό τους: τα μανίκια στα τζάκετ τους φέρουν το ένα την ελληνική και το άλλο τη γερμανική σημαία.

Ο Κλάους Ερνστ θεωρεί γελοίο ότι η κρίση αποδίδεται στα PIIGS (Πορτογαλία, Ιταλία, Ιρλανδία, Ελλάδα και Ισπανία) και αποδομεί πλήρως τη θεωρία που θέλει τη Γερμανία «χαμένη» και «τη μόνη που πληρώνει για να σώσει την Ευρώπη». Στην ομιλία του, είπε ξεκάθαρα ότι το πλεόνασμα της Γερμανίας είναι τα ελλείμματα των υπόλοιπων χωρών την Ευρώπης. Πράγματι, σύμφωνα με τον Κρούγκμαν στους «New York Times», το συνολικό άθροισμα των ελλειμμάτων Πορτογαλίας, Ιταλίας, Ελλάδας και Ισπανίας είναι 183 δισ. δολάρια, ενώ το πλεόνασμα της Γερμανίας 182 δισ. δολάρια… Στη συνέντευξή του στο «Crash», ο πρόεδρος του Die Linke έφερε σαν παράδειγμα ότι η Γερμανία διπλασίασε τις εξαγωγές τροφίμων προς την Ελλάδα από το 2000 και ότι τα φθηνά γερμανικά προϊόντα σκοτώνουν την ελληνική οικονομία.

Η συζήτηση ξεκινά από ένα ζήτημα, αναγκαίο να διευκρινιστεί. Όπως προαναφέρθηκε, τo Die Linke ήταν το μοναδικό κόμμα στο γερμανικό Κοινοβούλιο που καταψήφισε το πακέτο στήριξης που προωθούσε η γερμανική κυβέρνηση για την Ελλάδα. Αναφέρω στον πρόεδρο ότι στη Γερμανία, καθώς και σε άλλες χώρες, υπάρχει ένα ρεύμα που υποστηρίζει ότι δεν πρέπει να δίνεται βοήθεια στην Ελλάδα, γιατί «οι τεμπέληδες Έλληνες ξοδεύουν περισσότερο από όσο τους αναλογεί» και δεν την αξίζουν. Και τον ρωτώ ποιο είναι τελικά το σκεπτικό με βάση το οποίο το Die Linke καταψήφισε το πακέτο στήριξης.

«Το κόμμα μας δεν ψήφισε “όχι” για τη βοήθεια στην Ελλάδα», μου απαντά. «Για την ακρίβεια, για περίπου ένα χρόνο ήμασταν το μόνο κόμμα στο γερμανικό Κοινοβούλιο που τασσόμασταν υπέρ του να υπάρξει ισχυρή στήριξη στον αγώνα της Ελλάδας κατά της κερδοσκοπίας των αγορών, μια κερδοσκοπία που υπονόμευε την οικονομική σταθερότητα της Ελλάδας. Ζητούσαμε ευρωομόλογα, όταν ακόμα η Μέρκελ τασσόταν εναντίον οποιασδήποτε μορφής βοήθειας για την Ελλάδα».

Ακόμα και μέχρι την ώρα που γράφονταν αυτές οι γραμμές, η Γερμανίδα καγκελάριος έλεγε «όχι» στην προοπτική του ευρωομολόγου. Ο Κλάους Ερνστ συνεχίζει:

«Το πρόγραμμα που εφαρμόζεται όμως δεν είναι πρόγραμμα βοήθειας για τους Έλληνες αλλά ένα πρόγραμμα που ενισχύει τα κέρδη των τραπεζών. Ψηφίσαμε «όχι» γιατί το νέο δάνειο συνδέεται με συμφωνία με νέα μέτρα αυστηρής δημοσιονομικής λιτότητας που οδηγούν πολλούς Έλληνες στη φτώχεια και την ανεργία. Δεν μπορούμε να πούμε «ναι» σε περικοπές μισθών και συντάξεων, σε απολύσεις και σε περικοπές κοινωνικών δαπανών για τους Έλληνες. Θέλουμε να βοηθήσουμε τους Έλληνες. Γι’ αυτό κάναμε την πρόταση για μια συστημική λύση.

Σε τι συνίσταται μια τέτοια λύση;

«Πρώτον, πρέπει να διαχωρίσουμε τη χρηματοδότηση των κρατών από τις αγορές. Προτείνουμε μια δημόσια τράπεζα που θα δίνει την πίστωση που τώρα χορηγεί η ΕΚΤ στις χώρες της Ευρωζώνης με λογικά επιτόκια. Μπορούμε να ιδρύσουμε μια τέτοια τράπεζα σήμερα, χωρίς καμία αλλαγή στις ευρωπαϊκές συνθήκες.

Δεύτερον, χρειαζόμαστε ισχυρό έλεγχο των αγορών. Οι τράπεζες πρέπει να τεθούν υπό δημόσιο έλεγχο.

Και, τρίτον, χρειαζόμαστε μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική για τους μισθούς, τη φορολογία και την κοινωνική ασφάλιση. Για τη Γερμανία αυτό σημαίνει: υψηλότεροι μισθοί, υψηλότερες συντάξεις, καλύτερη κοινωνική ασφάλιση και, σαν συνέπεια αυτού: περισσότερες εισαγωγές από τους Ευρωπαίους γείτονές μας».   

“

Ο Κλάους Ερνστ με τον Μανώλη Γλέζο, που το υπενθύμισε και το θέμα των γερμανικών αποζημιώσεων [φωτό: Κώστας Μπεβεράτος

Υπάρχει μια θεωρία για την προέλευση της κρίσης η οποία προβάλλεται από τα ΜΜΕ, και μια άλλη, η οποία αποκρύπτεται. Η πρώτη, αυτή που προβάλλεται, υποστηρίζει ότι το ευρωπαϊκό οικοδόμημα απειλείται από την εισροή μεταναστών, την πολυπολιτισμικότητα και, πλέον, και από τις χώρες P.I.I.G.S.

Πώς αξιολογείτε την πρώτη θεωρία και γιατί πιστεύετε ότι αποτελεί την πλέον διαδεδομένη ως «εξήγηση» της κρίσης;

«Αυτή η θεωρία είναι γελοία», απαντά χωρίς περιστροφές. «Είναι η πιο διαδεδομένη απλώς γιατί προωθείται από πολλές εφημερίδες, ραδιοφωνικούς και τηλεοπτικούς σταθμούς. Ακούστε: τα περισσότερα μέσα μαζικής ενημέρωσης ανήκουν σε μεγάλους επιχειρηματίες. Και αυτούς τους επιχειρηματίες δεν τους ενδιαφέρει καθόλου οι πολίτες να έχουν γνώση».

Υπάρχει όμως και μια άλλη θεωρία για την προέλευση της κρίσης: Ο Γερμανός φιλόσοφος Κάρολος Μαρξ, πριν από σχεδόν 200 χρόνια, ανέλυσε λεπτομερειακά το πώς το δημόσιο χρέος χρησιμοποιείται ως μέσο για να δημιουργείται και να θρέφεται μια οικονομική και πολιτική ολιγαρχία. Πού αποδίδετε το γεγονός ότι αυτή η θεωρία αποκρύπτεται ολοκληρωτικά;

«Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για την ΕΕ είναι οι ολοένα διευρυνόμενες ανισότητες σε συνδυασμό με τις ανεξέλεγκτες αγορές», απαντά ο πρόεδρος. Και, συνεχίζοντας, υποστηρίζει ότι και οι Γερμανοί εργαζόμενοι είναι θύματα της πολιτικής που διευρύνει τις ανισότητες: «Θα σας πω, για παράδειγμα, κάτι που αφορά στη Γερμανία: το ποσοστό του εθνικού εισοδήματος που αντιστοιχεί σε μισθούς και συντάξεις συρρικνώνεται από το 1981. Εάν το 2010 είχαμε το ίδιο ποσοστό του εθνικού εισοδήματος για τους μισθούς που είχαμε το 1981, οι Γερμανοί εργαζόμενοι θα είχαν λάβει 140 δισ. ευρώ περισσότερα από όσα έχουν λάβει σήμερα. Αυτά τα δισεκατομμύρια λοιπόν, κατάληξαν στους λογαριασμούς επιχειρήσεων, τραπεζών και μετόχων. Αυτά τα προϋπάρχοντα χρήματα είναι η αρχή της κρίσης. Έγιναν χρήματα τζόγου για τους τραπεζίτες».

Στέκομαι στη φράση του ότι το μεγαλύτερο πρόβλημα της Ευρώπης είναι οι ανεξέλεγκτες αγορές. Και προφανώς και η «στενή τους σχέση» με πολιτικούς. Το Μάιο του 2010, η αντιπρόεδρος του κόμματος Σάρα Βάγγενκνεχτ, κατακεραυνώνοντας τη γερμανική κυβέρνηση σχετικά με την πολιτική των πακέτων στήριξης, είχε πει: «Στρώσατε μαλακό στρώμα στον Άκερμαν [σσ. πρόεδρο της Deutsche Bank] ενώ υπαγορεύετε στην Ελλάδα οικονομικό πακέτο με ανυπόφορες συνέπειες που θα ρίξει τη χώρα στην ύφεση και τότε θα καταστεί μη φερέγγυα… Χτίζετε κάστρα στην άμμο για να αποτρέψετε ένα τσουνάμι. Και κάνετε πως δεν γνωρίζετε, λες και είστε άσχετοι από πολιτική οικονομία. Παραδεχτείτε ότι απλά δεν έχετε τα κότσια να τα βάλετε με τους οικονομικούς καρχαρίες. Το πρόβλημα είναι η δειλία σας και ότι έχετε πάρει εκατομμύρια σε δωρεές».

Στην ίδια εκείνη ομιλία, η Βάγγενκνεχτ είχε παρομοιώσει το γερμανικό κράτος με διαρρήκτη και την Ελλάδα με θύμα, όπως αναφέρθηκε στην αρχή. Με αφορμή το τελευταίο, ρωτώ τον Κλάους Ερνστ αν τελικά συνιστά μορφή κλοπής η πολιτική που επιβάλλει η Ε.Ε., με επικεφαλής την καγκελάριο Μερκελ, στην Ελλάδα.

«Νομίζω ότι είναι μια λανθασμένη πολιτική με καταστροφικές συνέπειες», απαντά. Και συμπληρώνει: «Η πραγματικότητα είναι ότι η Γερμανία παρείχε πλεονεκτήματα έναντι του ανταγωνισμού στις γερμανικές επιχειρήσεις με περικοπές μισθών, συντάξεων και κοινωνικής ασφάλισης».

Το γερμανικό «νταμπινγκ» μισθών, όπως το έχουν ονομάσει οι ειδικοί. Ακούω τον πρόεδρο καθώς συνεχίζει, να αναφέρεται στην εμπειρία του σε ένα αθηναϊκό… σουπερμάρκετ:

«Την προηγούμενη εβδομάδα ήμουν σε ένα σουπερμάρκετ στην Αθήνα. Είδα: γάλα από τη Γερμανία, γιαούρτι από τη Γερμανία, μπίρα από τη Γερμανία. Και, μετά τη βόλτα στο κατάστημα, αναρωτιόμουν γιατί και το ελαιόλαδο δεν παράγεται στη Γερμανία… Η Γερμανία διπλασίασε τις εξαγωγές της σε τρόφιμα στην Ελλάδα από το 2000. Τα φθηνά γερμανικά προϊόντα σκοτώνουν την ελληνική οικονομία. Εάν πουλάς στους γείτονές σου περισσότερα από όσα αγοράζεις από αυτούς για χρόνια, θα έρθει κάποια στιγμή που τα μέλη σου δεν θα μπορούν να πληρώσουν το λογαριασμό και το χρέος τους. Είναι, επίσης, μια πολιτική αυτοκτονίας».

Και αν στο σύνολο προσθέσουμε τις ελληνικές προμήθειες γερμανικών αρμάτων μάχης και γερμένων υποβρυχίων, σκέφτομαι, τότε σίγουρα ο λογαριασμός μεγαλώνει… 

Συνομιλώντας με τον Κλάους Έρνστ (φωτό: Κώστας Μπεβεράτος, επεξεργασία: Μιχάλης Τσίτας)

“Μια πολιτική αυτοκτονίας, λοιπόν…», του λέω. «Πράγματι, πολλοί αναλυτές υποστηρίζουν ότι η Γερμανία είναι “ο μεγαλύτερος ωφελημένος της Ευρωζώνης”. Η γερμανική οικονομία, μάλιστα, παρόλη την κρίση, αναπτύχθηκε εντυπωσιακά στο τρίτο τρίμηνο του 2011. Οπότε, γιατί ρισκάρει -αν θεωρείτε ότι ρισκάρει- ασκώντας μια πολιτική που προφανώς θέτει σε κίνδυνο την Ευρωζώνη, και άρα ίσως και τη γερμανική οικονομία;»

«Εδώ, οι απαντήσεις είναι δύο», απαντά. «Η πρώτη είναι: η ιδεολογία. Η Μέρκελ είναι ένθερμη υποστηρίκτρια του νεοφιλελευθερισμού και οι σύμβουλοί της είναι νεοφιλελεύθεροι οικονομολόγοι από τη λίθινη εποχή. Δεν μπορούν να αναλύσουν τα γεγονότα που δείχνουν ότι η Ευρώπη κατρακυλά για δεύτερη φορά από το 2008 σε βαθιά οικονομική κρίση. Η Μέρκελ και η κυβέρνησή της βλέπουν μια δημοσιονομική και νομισματική κρίση, αλλά όχι μια κρίση της οικονομίας. Κάποιες φορές θυμάμαι τον Κλίντον που είπε σε μια προεκλογική καμπάνια το 1992, απευθυνόμενος στον πατέρα Μπους: «Είναι η οικονομία, ηλίθιε!» Φοβούνται την άνοδο του πληθωρισμού εάν η ΕΚΤ επιδοθεί πιο ενεργά στην καταπολέμηση της οικονομικής κρίσης. Κατά την άποψή τους, μία ποσοστιαία μονάδα πληθωρισμού παραπάνω είναι χειρότερη από ό,τι ένα εκατομμύριο περισσότεροι άνεργοι άνθρωποι.

Η δεύτερη απάντηση είναι: τα λόμπι. Η κυβέρνηση της Μέρκελ καθοδηγείται από τις επιταγές και τις συμβουλές τραπεζιτών όπως ο κ. Άκερμαν της Deutsche Bank. Υπήρξαν κάποιοι νέοι νόμοι για τους κανόνες που ρυθμίζουν την τραπεζική δραστηριότητα, αλλά αυτοί στην πραγματικότητα γράφτηκαν από ειδικούς ιδιωτικών τραπεζών! Εάν λέτε ότι η Μέρκελ είναι η ηγέτιδα της Ευρώπης, κάνετε λάθος! Η Μέρκελ είναι ένα είδος εισαγγελέα που βοηθά τις τράπεζες να ρημάξουν τους ανθρώπους. Η πραγματική δύναμη από πίσω της είναι οι επικεφαλής των αγορών. Και αυτοί δεν θέλουν μια λύση που θα τους στερήσει όσα κερδίζουν από την κερδοσκοπία με τα ομόλογα».

Στην ομιλία σας στην Ελλάδα είπατε επίσης ότι «η Μέρκελ είναι σήμερα η πιο επικίνδυνη πολιτικός της Ευρώπης». Θα θέλατε να μας το αναλύσετε;

«Για την ακρίβεια, η κ. Μέρκελ είναι η πιο επικίνδυνη γυναίκα στην Ευρώπη», λέει, χωρίς να φαίνεται να διστάζει καθόλου στην επιλογή των λέξεων. «Καταστρέφει το Ευρωπαϊκό Κοινωνικό Κράτος, με αντιδημοκρατικά και αντικοινωνικά προγράμματα δημοσιονομικής αυστηρότητας. Εάν επιτύχει, τότε αυτό θα είναι αναμφισβήτητα το τέλος της δημοκρατίας στην Ευρώπη».

Οι παρεμβάσεις σε Ελλάδα και Ιταλία αφήνουν τις χώρες αυτές σε μια μη διακηρυγμένη κατάσταση εκτάκτου ανάγκης. Στους εργαζόμενους, τους συνταξιούχους, τους φοιτητές, τα παιδιά, δεν τους δίνεται περιθώριο να αντιδράσουν εναντίον αυτής της πολιτικής που περικόπτει τα εισοδήματά τους, την υγειονομική τους περίθαλψη, την κοινωνική ασφάλιση και τις ευκαιρίες τους στη ζωή. Και αυτές οι δύο χώρες είναι μόνο η αρχή. Στην Πορτογαλία, η επιδρομή βρίσκεται σε εξέλιξη.

Νομίζω ότι στο τέλος θα έχουμε σε ολόκληρη την Ευρώπη ένα είδος μεταδημοκρατικής τάξης πραγμάτων, εάν δεν μπορέσουμε να κινητοποιηθούμε γρήγορα εναντίον αυτής της πολιτικής». 

Γερμανοί διαδηλωτές έξω από το κτίριο της ΕΚΤ στη Φρανκφούρτη

Το γερμανικό χρέος αυξήθηκε φέτος, οι μισθοί και συντάξεις στη Γερμανία μειώθηκαν τα τελευταία χρόνια και, την ίδια στιγμή, η Deutsche Bank ετοιμάζεται να ανακοινώσει κέρδη-ρεκόρ (σύμφωνα με το «Spiegel») 10 δισ. ευρώ για το 2011.  Αν μου επιτρέπετε να γυρίσω την συζήτηση λίγο πίσω, μήπως η θεωρία που ανάγει την κρίση σε πρόβλημα μεταξύ «κακών» και «καλών» λαών, «τεμπέληδων» και «εργατικών», θέλει ουσιαστικά να κρύψει έναν διαρκώς οξυνόμενο ταξικό πόλεμο; Μήπως θέλει να κρύψει ότι για την κρίση ευθύνονται ιδρύματα τύπου Goldman Sachs;

«Είναι υποχρέωσή μας να αποφύγουμε μια κλιμάκωση που θα ήταν καταστροφική», απαντά. «Πρέπει να αγωνιστούμε μαζί για μια άλλη Ευρώπη. Το “μαζί” σημαίνει μια κοινή πλατφόρμα εναντίον της κρίσης των κομμάτων της Αριστεράς στην Ευρώπη. Γι’ αυτό ήρθα στην Αθήνα και γι’ αυτό πήγα και στη Λισαβόνα, για να συζητήσω γι’ αυτό με τους φίλους μας.

Επιπλέον, αυτό σημαίνει ότι τα ευρωπαϊκά συνδικάτα πρέπει να αγωνιστούν μαζί εναντίον των αντιδημοκρατικών και των αντικοινωνικών προγραμμάτων λιτότητας. Όταν επιστρέψω στη Γερμανία, θα ζητήσω από τα γερμανικά συνδικάτα να εξετάσουν το ενδεχόμενο μιας Ευρωπαϊκής Γενικής Απεργίας κατά των περικοπών σε μισθούς, συντάξεις και κοινωνική ασφάλιση. Οι εργαζόμενοι είναι η πλειοψηφία στην Ευρώπη. Πρέπει να το υπενθυμίζουμε στις κυβερνήσεις μας με αυτόν τον απλό τρόπο.  

Στην Ελλάδα, όμως, ο λαός χωρίστηκε σε κοινωνικές ομάδες, κάποιες από τις οποίες συχνά διεκδικούσαν τα μέγιστα, ακόμα και σε βάρος των υπολοίπων. Αυτό οδήγησε στην υπονόμευση του συλλογικού συμφέροντος και αποδυνάμωσε το κίνημα των εργαζομένων. Μήπως ένας τέτοιος κατακερματισμός μπορεί να προκύψει και σε πανευρωπαϊκό επίπεδο, μεταξύ των εθνικών κινημάτων των εργαζομένων, με τα ίδια καταστροφικά αποτελέσματα;

Το να δράσουμε μαζί εναντίον της κρίσης είναι η μοναδική πιθανότητα που έχουμε να αποτρέψουμε την καταστροφή της ευρωπαϊκής ιδέας.

Σε ανακοίνωση του, το Die Linke στην οποία το κόμμα είχε εκφράσει «αποστροφή για την άνευ προηγουμένου καμπάνια εναντίον της Ελλάδας…» και το ότι «η δύσκολη κατάσταση της χώρας χρησιμοποιείται για να δημιουργήσει προκατάληψη». Του λέω λοιπόν πως καλή η προοπτική της κοινής πανευρωπαϊκής δράσης, αλλά ότι υπάρχει κι ένας άλλος, πολύ σοβαρός κίνδυνος απέναντι σε μια τέτοια προσπάθεια:

Με διαρρήκτη που λεηλατεί ένα σπίτι και μετά δίνει δάνειο με τόκο στο θύμα είχε παρομοιάσει τη Γερμανία η αντιπρόεδρος του Die Linke Σάρα Βάγγενκνεχτ. Στο ρόλο του θύματος, η Ελλάδα.

Το “διαίρει και βασίλευε”, μια διαχρονική, αγαπημένη αρχή των απανταχού εξουσιών. Εάν οι λαοί δεν συνειδητοποιήσουν έγκαιρα ότι δεν πρέπει να κατηγορούν ο ένας τον άλλο για την κρίση, πράγμα που έχει ήδη καλλιεργήσει έναν ιδιότυπο ρατσισμό, πιθανότατα θα χρειαστεί, όπως έχει δείξει η ιστορία, να βιώσουν τις συνέπειες με τους πιο τραγικούς τρόπους – ίσως και με αιματοκύλισμα. Διαβλέπετε έναν τέτοιο κίνδυνο; Πώς μπορεί να αντιμετωπιστεί;

«Πρέπει να κάνουμε μια νέα αρχή για την Ευρώπη, προτού να είναι αργά», τονίζει. Και μου επαναλαμβάνει τις προτάσεις του Die Linke για διαχωρισμό της χρηματοδότησης των κρατών από τις αγορές, για μια δημόσια τράπεζα που θα δανείζει με χαμηλό επιτόκιο στα κράτη, για ισχυρό έλεγχο των αγορών και δημόσιο έλεγχο των τραπεζών και για μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική για τους μισθούς, τη φορολογία και την κοινωνική ασφάλιση.

Και τι γίνεται με την άνοδο της ακροδεξιάς, που μπορεί να υποδαυλίσει την εχθρότητα μεταξύ λαών ή/και κοινωνικών ομάδων; Τον ρωτώ πώς του φαίνεται που το ΛΑ.Ο.Σ. συμμετέχει στην ελληνική κυβέρνηση.

«Είναι τρομερό που έσπασε ένα τέτοιο “ταμπού”, και οι συνέπειες θα είναι μοιραίες», μου απαντά. «Νομίζω πως ενώ εκτυλίσσεται η κρίση θα δούμε να ισχυροποιούνται ακροδεξιά κόμματα και κινήματα. Είναι υποχρέωση όλων των δημοκρατικών κομμάτων να αποτρέψουν την συμμετοχή αυτών των κινημάτων στην εξουσία». 

Δεν θέλω να καταχραστώ το χρόνο και την καλή του διάθεση. Εξάλλου, έχει προγραμματίσει να γευματίσει σε κάποιο εστιατόριο και ενδεχομένως να κάνει μια βόλτα στη βραδινή Αθήνα. Μια Αθήνα που έχει χάσει την αίγλη της πόλης που δεν κοιμάται ποτέ και μοιάζει ολοένα περισσότερο με τις πόλεις της Βόρειας Ευρώπης, όπου τα πάντα νεκρώνουν λίγο μετά τη δύση του ήλιου.

Θέλω να τελειώσω με κάτι ελπιδοφόρο. Τον ρωτώ ποιους πρωταρχικούς προβληματισμούς και στόχους θα μπορούσε να θέσει ένα πανευρωπαϊκό κίνημα για μια Ευρώπη δημοκρατική και πώς θα μπορούσε να συγκροτηθεί ένα τέτοιο κίνημα.

«Η λύση είναι ευρωπαϊκή, αλλιώς δεν υπάρχει», απαντά κατηγορηματικά. Μου λέει ότι αν φροντίζεις μόνο τα κέρδη των τραπεζιτών κι αφήνεις το λαό στο έλεος της κρίσης, αυτό δεν συνιστά λύση. Ελληνες και Πορτογάλοι, συμπληρώνει, απεργούν και για τους Γερμανούς.

Τον ευχαριστώ και τον καληνυχτίζω. Φεύγοντας, αναρωτιέμαι: Άραγε οι ευρωπαϊκοί λαοί θα πατήσουν κι αυτή τη φορά την μπανανόφλουδα του διχασμού, αυτοπυρπολούμενοι, τη στιγμή που όσοι άναψαν την άκρη του φυτιλιού θα δροσίζονται σε κάπιοιους εξωτικούς παραδείσους;

“Occupy Wall Street”: Όταν το σιωπηρό 99% μιλά, η Γουόλ Στριτ λουφάζει

Η αφίσα-κάλεσμα του "Adbusters": "Ποιο είναι το μοναδικό μας αίτημα; 17 Σεπτεμβρίου. Φέρτε σκηνή".

[Στις 17 Σεπτεμβρίου 2011, από μια χούφτα διαδηλωτών που συγκεντρώθηκαν μπροστά από το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης ξεπήδησε ένα κίνημα που θα απλωνόταν και στις δύο πλευρές του Ατλαντικού. Η γένεση του Occupy Wall Street δεν οφείλεται όμως μόνο στο περιοδικό Adbusters. Αλλά και σ' εκείνη την ομάδα που, μήνες πριν, είχε αρχίσει να μαζεύεται σε ένα διαμέρισμα της οδού Μπίβερ -αναδίδοντας άρωμα αραβικής εξέγερσης και Ευρωπαίων Αγανακτισμένων- για να δώσει τελικά ζωή στην άμεση δημοκρατία, κάτω ακριβώς από τα ρουθούνια του ταύρου της Γουόλ Στριτ. Καθοριστικός ήταν και ο ρόλος μιας... Ελληνίδας. Διαβάστε πώς το κίνημα συσπείρωσε πολλές κοινωνικές ομάδες, πώς εφαρμόζει την πολιτικη ανυπακοή και πώς, παρόλο που προσπαθούν ποικιλοτρόπως να το υπονομεύσουν, διογκώνεται και αλλάζει καταλυτικά την αμερικανική πολιτική σκέψη. Και η δήλωση του Γιώργου Παπανδρέου... υπέρ του!]

 της Δέσποινας Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Crash», τ. Νοεμβρίου 2011]

Ένα κορίτσι με κόκκινα κυματιστά μαλλιά και ασορτί γυαλιά καταφθάνει στη Νέα Υόρκη. Κουβαλά μια σκηνή, μια βαλίτσα, ένα σλίπινγκ μπαγκ και φαγητό 40 δολαρίων. Το βιβλίο στην τσάντα της, «Μια Ιστορία των ΗΠΑ από την
Πλευρά των Λαών» του Χάουαρντ Ζιν, δείχνει πως δεν έχει έρθει για να κυνηγήσει το κλασικό αμερικάνικο όνειρο. Δεν διαθέτει εισιτήριο επιστροφής, δεν έχει ιδέα τι θα γίνει εκεί που πηγαίνει ούτε γνωρίζει κανέναν από όσους θα συναντήσει το απόγευμα στο πάρκο Τσουκότι. Απλά, διάβασε σε ένα καναδικό περιοδικό ότι κάποιοι θα καταλάμβαναν τη Γουόλ Στριτ. Κι αποφάσισε να συμμετέχει.

Ήταν 17 Σεπτεμβρίου, και η 22χρονη Κέτσαπ από το Σικάγο δεν μπορούσε να φανταστεί ότι εκείνη την ημέρα, σε εκείνο το πάρκο, θα γεννιόταν ένα από τα μεγαλύτερα κινήματα στην ιστορία των ΗΠΑ, που θα είχε στόχο να φέρει τα «γεράκια» της Γουόλ Στριτ στο δικό τους «Σημείο Μηδέν»…

Όλα ξεκίνησαν όταν μια ομάδα που το «Time» αργότερα θα περιέγραφε ως «πανκ, αναρχικούς, σοσιαλιστές, χάκερ, προοδευτικούς και καλλιτέχνες». Πάνω-κάτω γύρω στα 2.000 άτομα, θα μαζευόταν κοντά στο «Σημείο Μηδέν», όπου μέχρι το 2000 στεκόταν το σύμβολο της κυριαρχίας της Γουόλ Στριτ, οι Δίδυμοι Πύργοι. Παραδίπλα, το Χρηματιστήριο της Νέας Υόρκης και η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ. Το αντικαπιταλιστικό καναδικό περιοδικό «Adbusters» είχε απευθύνει στις 13 Ιουλίου κάλεσμα για διαμαρτυρία τύπου Ταχρίρ εναντίον της πλουτοκρατίας. Η ομάδα χάκερ Anonymous είχε δημοσιεύσει στο youtube βίντεο…

Η 22χρονη Κέτσαπ, την ιστορία της οποίας διηγείται ο συγγραφέας και δημοσιογράφος Κρις Χέντζες, ήταν από τους λίγους που θα εμπλέκονταν από την αρχή… Λίγοι όμως διηγούνται πώς ακριβώς ξεκίνησε η ιστορία και τον καθοριστικό ρόλο που έπαιξε μια… Ελληνίδα στο ξέσπασμα του κινήματος. Μήνες πριν καταφθάσουν οι πρώτοι διαδηλωτές στο Τσουκότι, μια ομάδα καλλιτεχνών, ακτιβιστών, συγγραφέων και φοιτητών συζητούσε σε ένα καλλιτεχνικό νεοϋορκέζικο λοφτ κοντά στη Γουόλ Στριτ πώς θα αλλάξει τον κόσμο. Στο νούμερο 16 της οδού Μπίβερ, δεν βρίσκονταν μόνο Νεοϋορκέζοι. Αιγύπτιοι και Ισπανοί ήταν εκεί για να μεταδώσουν στην ομήγυρη τη φλόγα της Ταχρίρ και της Πουέρτα ντελ Σολ. Ιάπωνες και… Έλληνες συμπλήρωναν την ομάδα. «Όταν έχεις τόσους ανθρώπους να σου διηγούνται τι πέτυχαν, ανοίγεται μπροστά σου ένας κόσμος, που μπορεί ποτέ να μην μπορούσες να φανταστείς», θα πει αργότερα κάποια από τις συμμετέχουσες. Η αραβική άνοιξη παντρευόταν με τα ευρωπαϊκά κινήματα των αγανακτισμένων και ζύμωνε το Μανχάταν σε άρωμα εξέγερσης. Αλλά κανείς δεν γνώριζε ότι εκεί, στο 16 της οδού Μπίβερ, ζυμωνόταν ένα κίνημα που θα σάρωνε και τις δύο πλευρές του Ατλαντικού…

«Γιατί να μη φέρουμε την πρακτική της λαϊκής συνέλευσης στο Μανχάταν;» έριξαν την ιδέα οι Ισπανοί Μπεγκόνια και Λούις M. Σ., όπως γράφει ο Άντι Κρολ στο περιοδικό «Mother Jones». «Μια λαϊκή συνέλευση, δηλαδή άμεση δημοκρατία και οριζόντια ιεραρχία στην καρδιά του καπιταλισμού;» σκέφτηκαν οι Αμερικανοί,ισορροπώντας μεταξύ του μη οικείου, και του ενθουσιασμού που αυτό τους προκαλούσε. Μέχρι τώρα, στις ΗΠΑ οι διαμαρτυρίες ήταν άλλης μορφής (πικετοφορίες, διαδηλώσεις…)

Άρωμα αραβικής άνοιξης και Ευρωπαίων Αγανακτισμένων, ενώ μια Ελληνίδα δίνει το καθοριστικό λάκτισμα, και ιδού: η πρώτη λαϊκή συνέλευση είχε γεννηθεί κάτω από τη μύτη του ναού του καπιταλισμού.

Στις 2 Αυγούστου, ήταν η προθεσμία για να κλείσει η συμφωνία του Ομπάμα με τους Ρεπουμπλικανούς για το χρέος. Η ομάδα πήρε τις αποφάσεις της: «Λαϊκή Συνέλευση», έγραψε στο κάλεσμα. «Στις 2 Αυγούστου». Αλλά, όταν συγκεντρώθηκαν στο προκαθορισμένο μέρος, οι συμμετέχοντες κατέληξαν να κάνουν… διαδήλωση. Και τότε, μια Ελληνίδα, που παρατηρούσε αμίλητη επί πολλή ώρα το τι γινόταν, δεν μπόρεσε να συγκρατηθεί άλλο. «Αυτό δεν είναι γενική συνέλευση. Είναι πορεία», είπε, σε ένα ξέσπασμα θυμού και ανυπομονησίας η Γεωργία Σαγρή, όπως αναφέρει ο Σιν Κάπτεν στο «Fast Company». Άρχισε να επικρίνει και να «πριζώνει» τα πλήθος. Το είχε δει να συμβαίνει στην πλατεία Συντάγματος, και πίστευε ήταν αυτός είναι ο τρόπος για να τεθούν συνολικά πολλά ζητήματα, μέσα από το διάλογο. Κάποιοι εκνευρίστηκαν. Αρκετοί όμως την υποστήριξαν. Κι άρχισαν να πραγματοποιούν λαϊκή συνέλευση… Η πρώτη λαϊκή συνέλευση είχε γεννηθεί στη χώρα του Μεγάλου Μήλου, ακριβώς κάτω από τη μύτη του ναού του καπιταλισμού…

Πάρκο Τόμκινς, Οντέσα… στη μία μετά την άλλη τοποθεσία οι λαϊκές συνελεύσεις άρχιζαν να ρίχνουν το σπόρο… Εν τω μεταξύ, κυκλοφορούσε και η ιδέα-κάλεσμα από το «Adbusters». «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ. Αυτό θα είναι το σύνθημα», είπαν μέλη της Λαϊκής Συνέλευσης της Νέας Υόρκης που ήρθαν σε επαφή με το περιοδικό και συμφώνησαν να στηρίξουν το κάλεσμα, στις 17 Σεπτεμβρίου… Μια τέτοια κατάληψη έπρεπε όμως να πραγματοποιηθεί και στο κατάλληλο μέρος. Το Πάρκο Τσουκότι ήταν η συμβιβαστική λύση που κατέληξαν μετά από αλλεπάλληλες διαβουλεύσεις με την αστυνομία. Δεν ήταν ιδανικό, αλλά, τουλάχιστον, ήταν κοντά στη Γουόλ Στριτ…

Ένα μεγάλο κίνημα γεννιέται

"Ταξικός πόλεμος", ούρλιαξε ο Ρεπουμπλικανός Μιτ Ρόμνεϊ, λες και τις διευρυνόμενες ανισότητες τις διέκρινε μέχρι τώρα κάποια συμπαντική αρμονία.

Η είδηση δεν έμοιαζε πολύ περίεργη. Μια διαμαρτυρία στις 17 Σεπτεμβρίου στο Μανχάταν. «Ε, και; Ξέρεις πόσα τέτοια έχω κάθε μέρα», φέρεται να είπε Νεοϋορκέζος αστυνομικός στον Σιν Κάπτεν. Ήταν όμως πρωτότυπο το σημείο. Εκεί, κοντά στο κτίριο όπου κάποιοι συναλλάσσονται τις τύχες του κόσμου. Και το όνομα, προβοκατόρικο «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ»… Πρώτο παρουσίασε την είδηση το… Al Jazeera. Αμερικανικά και διεθνή μέσα ήρθαν μετά, καταϊδρωμένα, πίσω από αυτό. Στο Διαδίκτυο κυκλοφόρησαν βίντεο με διαδηλωτές που, σε αραιή διάταξη, καταλάμβαναν το πεζοδρόμιο.

Κάποιοι ενθουσιάστηκαν. Κάποιοι δεν έδωσαν σημασία. «Είναι πολύ λίγοι», μου είπε ένας φίλος. «Όλα από τους λίγους ξεκινάνε», απάντησα αυθόρμητα. Tα αγόρια της Σχολής του Σικάγο, ταμπουρωμένα πίσω από το μέχρι στιγμής απόρθητο οχυρό της Γουόλ Στριτ, κοίταξαν στην αρχή το «γραφικό» πλήθος που διαμαρτυρόταν έξω από το χρηματοοικονομικό καζίνο όπου εκείνοι έπαιζαν το μέλλον του, και μειδίασε ειρωνικά. Άλλη μια δράκα «loosers» που νομίζει πως μπορεί να μας εκθρονίσει από την κορυφή του κόσμου, σκέφτηκαν.

Ούτε οι ίδιοι οι διοργανωτές δεν περίμεναν πως από μια χούφτα ανθρώπων, το κίνημα θα αποκτούσε την ταχύτητα του τυφώνα Κατρίνα, σαρώνοντας απ’ άκρη σ’ άκρη την Αμερική. Που απλώς περίμενε μια σπίθα για να ξυπνήσει. Μια σπίθα συχνά αρκεί: η αυτοπυρπόληση του μικροπωλητή στην Ταχρίρ, η δολοφονία Γρηγορόπουλου… Σύντομα, η εξέγερση θα εξαπλωνόταν σε 70 μεγάλες πόλεις και 600 κοινότητες των ΗΠΑ. Και, στις 15 Οκτωβρίου, 951 πόλεις σε 82 χώρες θα ενστερνίζονταν το σύνθημα που ακουγόταν δυνατά από τις ΗΠΑ και θα έβγαιναν στους δρόμους… Γιατί, όπως είχε πει και μια Αμερικανίδα διαδηλώτρια: «Οι άνθρωποι δεν βρίσκονται εδώ για την αμερικανική κρίση, αλλά για την παγκόσμια»…

Κι έτσι, σε λίγο, ο Πολ Κρούγκμαν θα έγραφε άρθρο στους «New York Times», με τίτλο «Οι πλουτοκράτες σε πανικό»… Πράγματι, «golden boys» και πολιτικά ανδρείκελά τους είχαν ήδη ριχτεί στον πόλεμο με εκείνα τα όπλα που συνήθως δεν τους προδίδουν: οχετός λάσπης εναντίον του κινήματος και άφθονα χρήματα για προπαγάνδα. «Ταξικός πόλεμος», θα ούρλιαζε ο υποψήφιος των Ρεπουπλικανών Μιτ Ρόμνεϊ – λες και τόσα χρόνια οι διογκούμενες ανισότητες μεταξύ του 1% και του 99% θα μπορούσαν να ερμηνευτούν ως μια ιδιάζουσα συμπαντική αρμονία… «Συρφετός», θα μουρμούριζε ο επικεφαλής της αντιπολίτευσης του Κογκρέσου Έρικ Κάντορ. Ο γερουσιαστής Ραντ Πολ θα εξέφραζε την ανησυχία του ότι οι διαδηλωτές θα άρχιζαν να αρπάζουν τα iPad, γιατί κατά τη γνώμη του πιστεύουν ότι οι πλούσιοι δεν τα αξίζουν… Κι ο ακραίος συντηρητικός παρουσιαστής του Fox Γκλεν Μπεκ θα ούρλιαζε: «Καπιταλιστές,… [οι διαδηλωτές] θα έρθουν και θα σας σύρουν στους δρόμους και θα σας σκοτώσουν. Θα το κάνουν. Δεν αστειεύονται»…

Τα «γεράκια» είχαν, βέβαια, χρηματίσει και δημοσιογράφους, όπως θα αποκάλυπταν οι «New York Times». Ο δημοσιογράφος Πάτρικ Χόλεϊ δήλωνε ότι παρεισέφρησε σε ομάδα που σκόπευε να διαδηλώσει σε μουσείο αεροναυπηγικής, με σκοπό να «χλευάσει και να υπονομεύσει το κίνημα». Ο Χόλεϊ εργάζεται στο περιοδικό «Spectator», ιδιοκτησίας του γνωστού εμπνευστή των επενδυτικών ταμείων-όρνεων που ρημάζουν τις σάρκες υπερχρεωμένων χωρων, Πολ Σίνγκερ. Ο Σίνγκερ είναι φανατικός πολέμιος του Ομπάμα και, προηγουμένως, του Κλίντον. Και ο Τζος Μπάρο αρθρογράφησε εναντίον του κινήματος, για τη «National Review» και τη «New York Daily News», χρηματοδοτούμενες από think tank, του Σίνγκερ…

Έπειτα, εντελώς… συμπτωματικά, στις αρχές Οκτωβρίου, η JP Morgan Chase θα δώριζε στο Ίδρυμα της Αστυνομίας της Νέας Υόρκης 4,6 εκατ. δολάρια…

Ταυτόχρονα, ο ιστότοπος yahoo θα μπλόκαρε σαν από μια… δαιμόνια σύμπτωση τα μηνύματα που αφορούσαν στο «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ». Οι αποστολείς λάμβαναν το ακόλουθο μήνυμα: «Ύποπτη δραστηριότητα εντοπίστηκε στο λογαριασμό σας. Για να προστατεύσει εσάς και τους χρήστες του το yahoo δεν έστειλε το μήνυμά σας»…

Οι διαδηλωτές συλλαμβάνονται ενώ εφαρμόζουν μεθόδους πολιτικής ανυπακοής.

Φτάνει η 1η Οκτωβρίου. Οι διαδηλωτές έχουν καταλάβει τη γέφυρα του Μπρούκλιν. Η αστυνομία ήδη από τις προηγούμενες ημέρες έχει δείξει ότι δεν αστειεύεται. Κάνει έφοδο και αρχίζει να συλλαμβάνει μαζικά. Οι διαδηλωτές κάθονται κάτω, τραγουδούν, φωνάζουν συνθήματα και συζητούν πώς θα διώξουν το φόβο. Κάποιοι συλλαμβάνονται γιατί, παρά τις διαταγές, αρνούνταν να παραδώσουν ένα κάλυμμα που προστάτευε τα μηχανήματα από τη βροχή. Κάποιος άλλος, γιατί έβγαζε λόγο για την ανάγκη να έχουμε κουράγιο, και απλώς δεν σταμάτησε μετά από σχετική διαταγή. Άλλοι, γιατί έγραφαν τη λέξη «Αγάπη» με κιμωλία στο πεζοδρόμιο…

Επτακόσιες συλλήψεις. Πολλοί λίγοι, όπως ο Νέιθαν Σνάιντερ του «Nation», θα ανέφεραν ότι οι διαδηλωτές συνελήφθησαν ενώ εφάρμοζαν μεθόδους πολιτικής ανυπακοής: ένας διακεκριμένος ανθρωπολόγος και αναρχικός ακτιβιστής, ο Ντέιβιντ Γκρέμπερ φέρεται πως είναι το πρόσωπο που έχει επηρεάσει το κίνημα ως προς τις τακτικές που το έκαναν τόσο δημοφιλές. Και εστιάζουν στη μη βία.

Η αστυνομία εξαρχής προχώρησε σε προσαγωγές και συλλήψεις. Επτά συλλήψεις έγιναν μόνο τις πρώτες ημέρες, όταν ο ράπερ Λούπε Φιάσκο δώρισε σκηνές στους 100-200 καταληψίες που μέχρι τότε κοιμούνταν σε σλίπινγκ μπαγκ. Μετά από δύο εβδομάδες μαζικών συλλήψεων, στο Πάρκο Τσοκότι, αναβαπτισμένο από τους διαδηλωτές σε «Πάρκο Ελευθερίας», θα άρχιζαν να συρρέουν κι εκείνοι που δεν ήθελαν να μείνουν έξω από αυτό που είχε ήδη αρχίσει να το γράφει η ιστορία… Η εικόνα της καταστολής εναντίον ανθρώπων που διαδήλωναν ειρηνικά είχε λειτουργήσει θετικά στις συνειδήσεις των Αμερικανών…

Στις 5 Οκτωβρίου, τα συνδικάτα θα συμμετείχαν σε κοινή πορεία με το κίνημα, δίνοντας το σύνθημα για μαζική συμμετοχή. Σήμερα, μεταξύ των συνδικάτων που στηρίζουν ενεργά είναι το μεγαλύτερο συνδικάτο των δημοτικών υπαλλήλων DC 37, το συνδικάτο των δασκάλων της Νέας Υόρκης, με τον πρόεδρό του Ρίταρντ Ιανούτσι ιδιαίτερα δραστήριο, και εκείνο των υπαλλήλων των συγκοινωνιών. Ταυτόχρονα, πολλές οργανώσεις, όπως η «Days of Rage», έριξαν το βάρος τους πίσω από το «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ».

«Τασσόμαστε στο πλευρό των διαδηλωτών», θα δήλωνε αταλάντευτα στις 10 Οκτωβρίου το Πανεπιστήμιο της Κολούμπια και θα εξέδιδε μήνυμα συμπαράστασης υπογεγραμμένο από 300 πανεπιστημιακούς. Το κίνημα έχει στόχους, αφού έχει αναδείξει πολλά σοβαρά ζητήματα, υποστηρίζουν οι πανεπιστημιακοί απαντώντας στην κριτική περί έλλειψης στόχων και συμπλέοντας με τους «New York Times», που έγραψαν ότι δεν είναι δουλειά των διαδηλωτών να χαράσσουν πολιτική, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι δεν μπορούν να διεκδικούν τα δικαιώματά τους. «Το 1% του πληθυσμού έχει στα χέρια του το 40% του πλούτου… αυτοί στη Γουόλ Στριτ, που είναι υπεύθυνοι σε μεγάλο βαθμό για την οικονομική κρίση, ανταμείβονται αντί να τιμωρούνται», θα πει ο καθηγητής του Κολούμπια Τζόναθαν Ρ. Κόουλ, αναδεικνύοντας τη βασική αιτία του ξεσπάσματος του κινήματος. Ο συνάδελφός του Ντόριαν Γουάρεν θα χαρακτήριζε το «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» ως το «πρώτο αντιαυταρχικό λαϊκό κίνημα στις ΗΠΑ».

Σε αντίθεση με μια πολύ βολική για το κατεστημένο νοοτροπία, τα καλά Πανεπιστήμια στις ΗΠΑ ήταν πάντα στην κοινωνική πρωτοπορία. Από το Πανεπιστήμιο του Μπέρκλεϊ, εξάλλου, ξεκίνησε η αμφισβήτηση για τον Πόλεμο του Βιετνάμ…

«“Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ”: Μετατρέπεται σε κίνημα των πατεράδων ή των παππούδων σας;» θα έγραφε σε τίτλο άρθρου του το «Christian Science Monitor», ενώ οι «Οργισμένες γιαγιάδες», η «Ταξιαρχία των Γιαγιάδων για την Ειρήνη» και αρκετοί μεγάλης ηλικίας άνθρωποι άρχιζαν κι αυτοί να συρρέουν στην «Κατάληψη της Γουόλ Στριτ»!Η γενιά του Διαδικτύου και του iPad είχε ενωθεί με τη γενιά της αμφισβήτησης του Βιετνάμ και των πολιτικών δικαιωμάτων στους δρόμους της Νέας Υόρκης…

Οχετός λάσπης, χρηματισμός δημοσιογράφων, δωρεές στην αστυνομία, μπλοκάρισμα e-mail διαδηλωτών: Οι πλουτοκράτες σε πανικό, όπως έγραψε ο Π. Κρούγκμαν. Οι διαδηλωτές απάντησαν και φτιάχνοντας τα δικά τους μέσα ενημέρωσης. "Occupied Wall Street Journal".

“Αρχηγός είμαι εγώ. Εγώ είμαι ο θεός”.

«Έχω ένα όνειρο», είχε πει ο Μάρτιν Λούθερ Κινγκ, όταν ηγούνταν του κινήματος για τα ίσα δικαιώματα των Αφροαμερικανών. Πολλά μπορεί να εμπνευστεί το «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» από τον Κινγκ, αλλά ένα είναι σίγουρο: στο όνειρό του δεν υπάρχουν ηγέτες.

«Οι μόνοι που ρωτούν ποιος είναι ο αρχηγός είναι οι άνθρωποι της Ασφάλειας», είπε στον Κρις Χέντζες η Κέτσαπ της εισαγωγής. Και αυτό το ερώτημα βοηθά ώστε… οι καταληψίες να αναγνωρίζουν τους ασφαλίτες. Η έννοια της οριζόντιας ιεραρχίας δεν γίνεται εύκολα κατανοητή. «Εγώ είμαι ο αρχηγός. Επιβλέπω τα πάντα», απάντησε μια φορά η Κέτσαπ. «Και ποια είσαι εσύ;» «Ο Θεός»…

«Δεν θέλουμε παρατηρητές. Θέλουμε συμμετέχοντες… Δεν θέλουμε υποστηρικτές, θέλουμε συναγωνιστές», είπε δίνοντας το στίγμα ένας από τους διοργανωτές, ο Γουίλι Οστερβάιλ, στον Μίκα Σίφρι του Blog Tech President.

Εκτός από αρχηγό, το κίνημα δεν έχει και… μικρόφωνα. Η αστυνομία της Νέας Υόρκης τους απαγόρευσε να χρησιμοποιούν. Κάπως έτσι, χάρη στην επινοητικότητα του ανθρώπου στις δυσκολίες, γεννήθηκε και το «ανθρώπινο μικρόφωνο»: οι μπροστινοί διαδηλωτές εν χορώ επαναλαμβάνουν τα λόγια του εκάστοτε ομιλητή μέχρι να ακουστούν και σε αυτούς που βρίσκονται πίσω πίσω… Έτσι μίλησε και η γνωστή Αμερικανίδα συγγραφέας και δημοσιογράφος Ναόμι Κλέιν, αλλά και ο Σλοβένος φιλόσοφος Σλαβόι Ζίζεκ.

Κι επειδή σήμερα μια επανάσταση δεν γίνεται χωρίς τον «άγγελο» του Διαδικτύου, πολύ οργανωμένο είναι και το Κέντρο Μίντια/Πληροφόρησης του Κινήματος. Παράλληλα, λειτουργεί δανειστική βιβλιοθήκη. Η «Occupied Wall Street Journal», η εφημερίδα που πλέον διαθέτει το κίνημα, γίνεται ανάρπαστη. Ψυχή της έκδοσης, ο αριστερός βετεράνος της δημοσιογραφίας Τζεντ Μπραντ. Ως εναρκτήριο λάκτισμα, ο Μπραντ κατάφερε να συγκεντρώσει 50.000 δολάρια από δωρεές.

Άνθρωποι από όλες τις γωνιές των ΗΠΑ στέλνουν καθημερινά χρηματική και υλική βοήθεια στο κίνημα που κατάφερε να αγγίξει τις ψυχές τους. Υπολογίζεται ότι γύρω στο 1.000 ευρώ την ημέρα επενδύονται στη συλλογική κουζίνα.

"Το πρώτο αντιαυταρχικό κίνημα στις ΗΠΑ" έχει ανοίξει μεγάλη δημόσια συζήτηση για την κοινωνική δικαιοσύνη, αναπτύσσοντας τη δυναμική αλλαγής της αμερικανικής πολιτικής σκέψης. "Το ξεκίνημα είναι εδώ".

Επιτέλους, ένα πραγματικό κίνημα!

 Σε μια Αμερική που το τελευταίο κίνημα που ανέδειξε ήταν το ακροδεξιό, φονταμενταλιστικό και οπισθοδρομικό «Κόμμα του Τσαγιού», το «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» έχει πραγματικά αναπτύξει τη δυναμική της αλλαγής της αμερικανικής πολιτικής σκέψης. Μέσω αυτού έχει ανοίξει μια μεγάλη δημόσια συζήτηση στη χώρα για θέματα που αφορούν στην κοινωνική δικαιοσύνη. Και αυτό δεν είναι λίγο. Δεν γνωρίζουμε αν είναι τυχαίο που λίγο μετά την «Κατάληψη της Γουόλ Στριτ» ο Ομπάμα θα πρότεινε το Φόρο Μπάφετ μαζί με το πακέτο για δημιουργία θέσεων εργασίας…

Το «Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ» «μπορεί να κάνει το “Κόμμα του Τσαγιού” να μοιάζει με κόμμα του τσαγιού», είπε πολύ γλαφυρά ο γερουσιαστής του Βέρμοντ Μπέρνι Σάντερς. Εξάλλου, το «Κόμμα του Τσαγιού» δεν ήταν τίποτε άλλο από μια χρηματοδοτούμενη από τη Γουόλ Στριτ «Επανάσταση… υπέρ της Γουόλ Στριτ», όπως γράφαμε σε προηγούμενο τεύχος του «Crash». Γι’ αυτό η οικονομική ελίτ και οι Ρεπουμπλικανοί υποστηρικτές του δεν το χαρακτήρισαν «συρφετό» ή «αντιαμερικανικό», όπως χαρακτηρίζουν το τωρινό…

Έχοντας τεθεί στο επίκεντρο του πολιτικού ενδιαφέροντος, με μια δυναμική που θυμίζει το κίνημα του Σιατλ κατά της παγκοσμιοποίησης (1999), το κίνημα έχει προσελκύσει θετικά σχόλια από Δημοκρατικούς εντός των ΗΠΑ υπέρ του, κάτι που κάνει πολλούς να ανησυχούν μήπως καπελωθεί, σημειώνει η αρθρογράφος Κατρίνα Βάντεν Χόιβελ στην «Washington Post».

Ο Μπάρακ Ομπάμα δήλωσε ότι οι διαδηλωτές δίνουν φωνή σε μια ευρύτερη ανησυχία για το πώς δουλεύει το οικονομικό μας σύστημα». Παρ’ όλα αυτά, οι φωνές από την «Πλατεία της Ελευθερίας» δεν αποδείχτηκαν αρκετές για να ψηφίσει το Κογκρέσο το πακέτο Ομπάμα για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και το φόρο Μπάφετ τον περασμένο Οκτώβριο.

Οι ίδιες φωνές όμως έκαναν όμως τον Ομπάμα να μοιάζει ριζοσπάστης μπροστά στους Ρεπουμπλικανούς αντιπάλους του, όπως ο Χέρμαν Μακέιν που προωθεί το φορολογικό σχέδιο «9-9-9» με αύξηση των φορολογικών ανισοτήτων υπέρ των πλουσίων. Επιπλέον, ξεμπρόστιασαν το «Κόμμα του Τσαγιού», που υποστηρίζει αυτή την πολιτική και μετατόπισαν τον άξονα της συζήτησης προς τα αριστερά.

Ο Αμερικανός πρόεδρος, βέβαια, μάλλον δεν αντιλαμβάνεται πως ο ίδιος ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό, που το σύνθημα για Κατάληψη της Γουόλ Στριτ δόθηκε τρία χρόνια αργότερα από την κατάρρευση της Lehman Brothers. «Όταν ξέσπασε η οικονομική κρίση υπήρχε ένα αίσθημα ότι “ουάου, τα πράγματα θα αλλάξουν… θα έχουμε ένα διαφορετικό τύπο τραπεζικού συστήματος και θα πάρουμε αυτούς τους απατεώνες των επιχειρήσεων και θα τους δικάσουμε. Μόλις εκλέξαμε κάποιον που μπορεί να τα κάνει αυτά”», είπε ο Κέιλ Λασν του «Adbusters». Σήμερα, το ποσοστό δημοτικότητας του Ομπάμα (40%) είναι μικρότερο από το ποσοστό που βλέπει θετικά το κίνημα (54%) – γεγονός που αντανακλά την απογοήτευση από την πολιτική του προέδρου για τους πολλούς. Μόλις το 23% βλέπει αρνητικά το κίνημα, ποσοστό σχεδόν ίδιο με εκείνο που βλέπει θετικά το «Κόμμα του Τσαγιού» (27%).

Υπέρ του κινήματος έχουν εκφραστεί και ξένοι ηγέτες, μεταξύ των οποίων και ο… Έλληνας πρωθυπουργός Γιώργος Παπανδρέου! Στις 12 Οκτωβρίου 2011 είπε: «Αγωνιζόμαστε για να αλλάξει το παγκόσμιο οικονομικό σύστημα, όπως πολλοί διαδηλωτές κατά της Γουόλ Στριτ που δικαίως αγωνίζονται εναντίον των ανισοτήτων και των αδικιών στο σύστημα»… Νωρίτερα, βέβαια, είχε δώσει εντολή να «καθαρίσουν» την πλατεία Συντάγματος από τους δικούς μας Αγανακτισμένους, τους οποίους φρόντισε να διαχωρίσει από τους Αμερικανούς, λέγοντας ότι οι Έλληνες πρέπει να δράσουν προς το συμφέρον της χώρας τους…

H ηφαιστειακή δύναμη του κινήματος εναντίον τη Γουόλ Στριτ βρίσκεται πέρα και πάνω από ποσοστά δημοφιλίας και μικροπολιτικούς συσχετισμούς. Όταν μια χούφτα άνθρωποι καταφέρουν να εμπνεύσουν και να συμπαρασύρουν σε μια πρόταση αντίστασης και επανεφεύρεσης της κοινωνίας δεκάδες χιλιάδες άλλους, τότε όλα μπορούν να συμβούν. Ο «πόλεμος για τις καρδιές και τις ψυχές» είναι εξάλλου πάντα ένας «πόλεμος» που κερδίζεται, όχι από εκείνους που τον μεθοδεύουν με ανόσια κίνητρα, αλλά από εκείνους που τον «εξαπολύουν» εν αγνοία τους…

Δεν είναι να απορεί κανείς λοιπόν που κέρδισε τις καρδιές και τις ψυχές ένα ειρηνικό κίνημα που διακηρύττει την κοινωνική δικαιοσύνη και ότι «η Αγάπη είναι ο νέος φόβος». «Έχασα τη δουλειά μου, αλλά βρήκα μια κατάληψη», λέει ένα τους σύνθημα. Κι ένα άλλο, των πρώτων ημερών, «Το ξεκίνημα είναι κοντά». Ή «Το ξεκίνημα είναι εδώ», όπως έγραψε το «Nation».

Εξάλλου, όλα τα κινήματα στην Ιστορία έμοιαζαν να κυνηγούν κάτι που για την εποχή έμοιαζε ουτοπία: την κατάργηση της σκλαβιάς, τα δικαιώματα των γυναικών… «Είμαστε ρεαλιστές, πιστεύουμε στην ουτοπία», είπε κάποτε ο Τσε Γκεβάρα… «Είμαστε το 99% και θα νικήσουμε», διακηρύττουν σήμερα όσοι προσπαθούν να πιάσουν τον ταύρο της Γουόλ Στριτ απ’ τα κέρατα.

Ισλανδία: Μια επανάσταση που δεν τελείωσε ακόμα

[Έριξαν την κυβέρνηση της χρεοκοπίας, αρνήθηκαν να πληρώσουν τα «σπασμένα» των τραπεζιτών τους, κυνηγούν δικαστικά τους υπαίτιους τραπεζίτες και πολιτικούς, γράφουν νέο Σύνταγμα και σήμερα, στα τέλη του 2011, ξαναβγαίνουν στους δρόμους κατά της κυβέρνησης, που… αλληθωρίζει προς ΔΝΤ και διαφθορά.  Μιλούν στο "Crash" δύο Ισλανδοί δημοσιογράφοι, ένας Ισλανδός πανεπιστημιακός και ένα μέλος του ισλανδικού σκέλους της οργάνωσης ATTAC]

της Δέσποινας Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Crash», τεύχος Νοεμβρίου 2011]

Ένας μακρόσυρτος, βροντερός βρυχηθμός άρχισε να ακούγεται από τα έγκατα της γης. Τα πύρινα σπλάχνα μιας παγωμένης χώρας αναμοχλεύονταν σαν την κοιλιά ενός κήτους που γουργουρίζει. Σε λίγο, η έκρηξη. Ήταν ένα ισλανδικό ηφαίστειο. Το πυκνό απειλητικό σύννεφο τέφρας θα καθήλωνε ακόμα και τα σιδερένια πουλιά στα αεροδρόμια, πέρα από τα ισλανδικά σύνορα. Οι διεθνείς συναλλαγές θα παρουσίαζαν αρρυθμίες. Η μικρή χώρα, δυο σπιθαμές δρόμος από το βόρειο πόλο της υδρογείου, είχε πάρει για δεύτερη φορά την εκδίκησή της μέσα σε δεκαπέντε ημέρες.

Δύο εβδομάδες νωρίτερα, οι Ισλανδοί, σε μια αναπάντεχη έκρηξη οργής, είχαν αρνηθεί να πληρώσουν τα «σπασμένα» των τραπεζιτών τους σε Βρετανούς και Ολλανδούς, όπως τους είχε ζητηθεί μετά την πολύκροτη χρεοκοπία της χώρας… Το «όχι» εκείνο ήταν το αποκορύφωμα μιας εξέγερσης κατά τη διάρκεια της οποίας η ισλανδική κοινωνία αναγεννήθηκε στους δρόμους του παγωμένου Ρέικιαβικ. Από τότε πολλά έχουν αλλάξει στην Ισλανδία, αλλά, δυστυχώς, όχι αρκετά, όπως λένε οι Ισλανδοί… Η ισλανδική εξέγερση, όμως, συνεχίζεται ακάθεκτη, και δείχνει το δρόμο…

2008. Μετά την κατάρρευση των Δίδυμων Πύργων, ένα ακόμη «αδιανόητο» είχε συμβεί: η κατάρρευση της Lehman Brothers. Το δόγμα των χαρτογιακάδων των φωτεινών καντράν ότι οι «πολύ μεγάλες για να κλονιστούν» επιχειρήσεις είναι αξιόπιστες αντιμετώπιζε πλέον πρόβλημα επιβίωσης. Λίγους μήνες αργότερα, ένα ακόμα «αδιανόητο» θα συνέβαινε. Η πιο ευτυχισμένη χώρα στον κόσμο (2006), η «καλύτερη για να ζεις» (ΟΗΕ, 2007), εκείνη με το τρίτο υψηλότερο κατά κεφαλήν εισόδημα παγκοσμίως, η Ισλανδία, θα χρεοκοπούσε! «Το πάρτι τελείωσε για την Ισλανδία, το νησί που προσπάθησε να αγοράσει τον κόσμο», θα έγραφε σε άρθρο του ο «Γκάρντιαν».

«Τι στο διάολο συνέβη;» αναρωτιούνταν ισλανδικές εφημερίδες. Τα golden boys ήταν τα μόνα σε θέση να γνωρίζουν ότι η Ισλανδία είχε από το 2003 απογειωθεί σε ένα ταξίδι προς τον ήλιο μιας ψευδεπίγραφης ανάπτυξης των αριθμών, με κέρινα όμως φτερά. Γι’ αυτό και έμειναν να κοιτούν κεχηνότες τον ισλανδικό ουρανό. Έναν ουρανό τον οποίο τώρα πια δεν διέσχιζαν τόσα πολυτελή ιδιωτικά τζετ όσα την περίοδο της ευμάρειας…

Η διεθνής κερδοσκοπία φαίνεται πως είχε βάλει αριστοτεχνικά το χεράκι της: το 2007 και το 2008, όταν η ισλανδική φούσκα άρχισε να γίνεται ολοένα και πιο επικίνδυνη, με το ισλανδικό χρέος να έχει φτάσει στο… 900-1000% του ΑΕΠ, το ΔΝΤ έκανε ηπιότερη κριτική στη χώρα, ενώ οι επιτήδειοι πλήρωναν οικονομολόγους για να βεβαιώσουν ότι η Ισλανδία θα πετούσε για πολύ καιρό ακόμα στον ουρανό της «ανάπτυξης». Όπως γράφουν δύο αναλυτές στην επιθεώρηση New Left Review (τ. 65), ο Αμερικανός οικονομολόγος Φρέντερικ Μίσκιν υπέγραψε έναντι 135.000 δολαρίων έκθεση που έχει συνταχτεί από Ισλανδό οικονομολόγο και επιβεβαίωνε τη σταθερότητα των ισλανδικών τραπεζών, ενώ, για να συντάξει παρόμοια έκθεση, ο Ριτσαρντ Πορτ του London School of Economics πληρώθηκε 58.000 στερλίνες. Η δανέζικη Danske Bank, πάντως, ήδη από το 2006 αναφερόταν στην Ισλανδία ως «οικονομία του θερμοπίδακα».

Το σύστημα είχε καταφέρει να σφηνώσει κάτι πολύ σάπιο στη μέχρι πρότινος χώρα των αλιέων, των αγροτών και των… παραμυθιών. Ο Αμερικανός συγγραφέας και αναλυτής Μάικλ Λούις, μάλιστα, αναφέρει ότι εν μία νυκτί Ισλανδοί ψαράδες εγκατέλειψαν τις βάρκες τους και άρχισαν να εργάζονται στις χρηματιστηριακές συναλλαγές, χωρίς καν να έχουν παρακολουθήσει σεμινάριο οικονομικών! «Τους έπεισαν ότι είναι οικονομικοί μάγοι», λέει χαρακτηριστικά.

Στην Ισλανδία, εξάλλου, τους αρέσουν τα παραμύθια. Εάν πεις σε έναν Ισλανδό «είναι ψέματα αυτό που λες», εκείνος θα αντιγυρίσει: «Ναι, αλλά είναι όμορφο»… Οι συνήθως ήσυχοι κάτοικοι της χώρας των πάγων όμως άρχισαν να βλέπουν το παραμύθι τους να μετατρέπεται σε εφιάλτη… Για να πάρουμε την ιστορία από την αρχή, με το ξέσπασμα τη παγκόσμιας οικονομικής κρίσης, τον Σεπτέμβριο του 2008, οι τρεις βασικές τράπεζες της χώρας, Landsbanki, Kaupthing και Glitnir, κατέρρευσαν. Αυτές εντάσσονταν στο σχήμα της Icesave, που παρείχε υπηρεσίες online banking, με υψηλά επιτόκια, προσελκύοντας πολλούς Βρετανούς και Ολλανδούς μικροκαταθέτες. Οι διεθνείς οίκοι υποβάθμισαν την πιστοληπτική ικανότητα της Ισλανδίας. Οι τράπεζες κρατικοποιήθηκαν. Η ισλανδική κορόνα κατακρημνίστηκε, χάνοντας το 85% της αξίας της σε σχέση με το δολάριο.

Στο τέλος του 2008, η Ισλανδία θα κήρυττε χρεοκοπία. Ήταν η πρώτη χώρα-θύμα της οικονομικής κρίσης. Βρετανία και Ολλανδία, μετά την κατάρρευση των ισλανδικών τραπεζών, ζητούσαν από τους Ισλανδούς πολίτες να αποζημιώσουν τους δικούς τους καταθέτες στις ισλανδικές τράπεζες. Μάλιστα, ο τότε Βρετανός πρωθυπουργός Γκόρντον Μπράουν έβγαλε από το συρτάρι και τον νόμο περί τρομοκρατίας (!) για να μπλοκάρει τα περιουσιακά στοιχεία του ενεργητικού της Landsbanki στη Βρετανία, κάνοντας ακόμα και τον πρωθυπουργό της χρεοκοπίας Γκέερ Χάαρντε να αναφωνήσει: «Δεν είμαστε τρομοκράτες, κύριε Μπράουν»…

Kαι μέσα σε όλα αυτά, κατέφθασε και το ΔΝΤ στο παγωμένο Ρέικιαβικ, για να προτείνει δάνειο 2,1 δισ. –το πρώτο που θα έδινε σε ανεπτυγμένη χώρα από το 1976 στη Βρετανία– και να στηρίξει τα αιτήματα της βρετανικής και της ολλανδικής κυβέρνησης. Eίχε έρθει η ώρα οι Ισλανδοί να φτιάξουν ένα καλύτερο παραμύθι…

Έτσι, ενώ οι ΗΠΑ όρκιζαν τον πρώτο Αφροαμερικανό τους Πρόεδρο, που τους είχε υποσχεθεί να ανακτήσει τη χαμένη τους υπερηφάνεια, οι Ισλανδοί θα εισέβαλλαν στο Κοινοβούλιό τους χτυπώντας κατσαρόλες και τηγάνια και αντιδρώντας στη σύνθλιψη της δικής τους υπερηφάνειας από τους διεθνείς τραπεζίτες. Η «εξέγερση του τσουκαλιού και του τηγανιού» ήταν γεγονός, κι έβαζε φωτιές στην παγωμένη χώρα…

Η «Πύλη της Κόλασης»

Επί τρεις συναπτούς μήνες οι Ισλανδοί κατέκλυζαν κατά χιλιάδες την κεντρική πλατεία του παγωμένου Ρέικιαβικ, αναγκάζοντας τελικά σε παραίτηση, στις αρχές του 2009, την κυβέρνηση της χρεοκοπίας

Kαθισμένη επάνω στο ηφαιστειακά και σεισμικά ενεργό ρήγμα των τεκτονικών πλακών της Βόρειας Αμερικής και της Ευρώπης, η Ισλανδία μοιάζει να μην ανήκει σε καμία ήπειρο. Εκεί, λοιπόν, που οι πολικές θερμοκρασίες συναντούν την ανεξέλεγκτη θέρμη των ισλανδικών ηφαιστείων γεννιέται η ισλανδική ιδιοσυγκρασία.

Απελευθερώνοντας το εκρηκτικό στοιχείο του χαρακτήρα του, ο ισλανδικός λαός βγήκε στους δρόμους από τον Οκτώβριο του 2008, λίγο μετά την τραπεζική κατάρρευση, πετώντας αβγά, ψωμί και λαχανικά στο Κοινοβούλιο και την Κεντρική Τράπεζα, κάτι που για την Ισλανδία συνιστά βία μεγάλης κλίμακας! Ανέκαθεν, ο Ισλανδός Πρόεδρος Ολαφούρ Ραγκνάρ Γκρίμσον αρεσκόταν στο να συγκρίνει την μικρή ισλανδική κοινωνία των 320.000 πολιτών με την αρχαία Αθήνα. Τώρα, μετά τη χρεοκοπία, αυτή πράγματι έμοιαζε με την Αθήνα. Όχι, όμως, με εκείνη του Σωκράτη και του Σοφοκλή, αλλά με εκείνη των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων.

Οι Ισλανδοί ήταν αποφασισμένοι για όλα. Επί τρεις συναπτούς μήνες, έως τον Ιανουάριο του 2009, κάθε Σάββατο απόγευμα κατέκλυζαν κατά χιλιάδες την κεντρική πλατεία του παγωμένου Ρέικιαβικ, ανάβοντας φωτιές για να ζεσταθούν, σε θερμοκρασίες κάτω από τους 0οC. Για πρώτη φορά από το 1949 και τις τότε διαδηλώσεις εναντίον της ένταξης της χώρας στο ΝΑΤΟ, η αστυνομία θα έκανε χρήση δακρυγόνων και η κυβέρνηση, χρήση του άρθρου 100 του Ποινικού Κώδικα εναντίον των πολιτικών διαδηλώσεων! Χαρακτηριστικό της έκρυθμης κατάστασης, ότι η χώρα, ενώ χρεοκοπούσε, ανέπτυσσε μια άλλη βιομηχανία: εκείνη των σωματοφυλάκων για τους πολιτικούς, ενώ μέχρι πρότινος ποπ σταρ και πρωθυπουργοί κυκλοφορούσαν δημόσια χωρίς πρόβλημα…

Τον Ιανουάριο του 2009, η κυβέρνηση Χάαρντε, μη έχοντας άλλη επιλογή, έπεσε. Το 2009, η ισλανδική οικονομία εξακολουθούσε να βρίσκεται σε κρίση, αλλά η νέα κυβέρνηση των Σοσιαλδημοκρατών έδειχνε πρόθυμη να πληρώσει τις αποζημιώσεις σε Βρετανία και Ολλανδία. Οι Ισλανδοί ξεχύθηκαν για μία ακόμη φορά στους δρόμους, απαιτώντας τουλάχιστον το ζήτημα να τεθεί σε δημοψήφισμα.

Στο πρώτο δημοψήφισμα, στις 6 Μαρτίου του 2010, το αποτέλεσμα, με ένα συντριπτικό 93%, ήταν ένα ξεκάθαρο «όχι». Το ΔΝΤ αμέσως πάγωσε το δάνειο των 2,1 δισ. ευρώ. Οι πιέσεις από τον διεθνή παράγοντα συνεχίζονταν. Για να πείσουν τους Ισλανδούς να συναινέσουν μείωσαν μάλιστα το επιτόκιο από το 5,55% στο 2,64%. Το Αλτίνγκι, το ισλανδικό Κοινοβούλιο, επικύρωσε με τα 2/3 του τη συμφωνία. Τρεις βουλευτές του Αριστερού Πράσινου Κόμματος παραιτήθηκαν σε ένδειξη διαμαρτυρίας. Κι ο Ισλανδός Πρόεδρος Ολαφούρ Ραγκνάρ Γκρίμσον, νιώθοντας την πίεση από το μαζικό κίνημα πολιτών που διαδήλωνε ξανά, ακούραστα, στους παγωμένους δρόμους του Ρέικιαβικ, αρνήθηκε να την επικυρώσει. Έτσι, κίνησε τη διαδικασία για νέο δημοψήφισμα. Ήταν η εποχή που ο «Economist», με μια ιδιαίτερα γερή δόση ειρωνείας, θα παρουσίαζε τον Γκρίμσον ως πρόεδρο-Σούπερμαν. Όπως ο ίδιος θα έλεγε αργότερα: «Μας είχαν πει ότι αν αρνούμασταν τους όρους της διεθνούς κοινότητας, θα γινόμασταν η Κούβα του Βορρά. Αλλά, αν είχαμε δεχθεί, θα γινόμασταν η Αϊτή του Βορρά»…

"Να πληρώσουν αυτοί για την κρίση", είπαν οι Ισλανδοί, υποδεικνύοντας τους υπεύθυνους της χρεοκοπίας, και δεν υπέκυψαν σε όσους απειλούσαν πως αν δεν πληρώσουν θα τους μετατρέψουν στην Κούβα του Βορρά

Οι Ισλανδοί πολίτες προσήλθαν στις κάλπες ξανά, στις 10 Απριλίου του 2011. Εάν το αποτέλεσμα ήταν «ναι», θα έπρεπε να πληρώσουν 4 δισ. ευρώ (ίσο με το 50% του ισλανδικού ΑΕΠ) σε 46 χρόνια με το μειωμένο επιτόκιο του 3%. Αντί να λουφάξουν από τις διεθνείς απειλές ότι θα τεθούν στο «πυρ το εξώτερον» των αγορών, οι Ισλανδοί απάντησαν για μία ακόμα φορά «όχι», με ποσοστό 59,8%! Ακόμα και συντάκτης του νεοφιλελεύθερου Ευαγγελίου, των «Financial Times», αναφώνησε «ναι, είναι δυνατόν να θέτουμε τους Ευρωπαίους πολίτες πάνω από τις τράπεζες».

Η βρετανική κυβέρνηση δεν έδειξε καθόλου τον ίδιο ενθουσιασμό: την επομένη μόλις του δημοψηφίσματος δήλωσε ότι θα μήνυε την Ισλανδία για 3,5 δισ. δολάρια, ενώ απείλησε να ασκεί βέτο στην υποψηφιότητα της Ισλανδίας στην Ε.Ε. μέχρι να αποπληρώσει τις αποζημιώσεις στους 340.000 Βρετανούς και Ολλανδούς καταθέτες.

«Το “όχι”, εάν κριθεί από τα βραχυπρόθεσμα αποτελέσματά του, επηρέασε αρνητικά την ισλανδική οικονομία. Αλλά, μακροπρόθεσμα θεωρώ ότι ήταν απαραίτητο… όχι μόνο για την Ισλανδία και τον λαό της, αλλά και για χώρες όπως η Ελλάδα, που βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση», θα πει στο «Crash» ο συντάκτης της ισλανδικής εφημερίδας «Eyjafrettir» Τζούλιους Ίνγκασον. Για να συμπληρώσει: «Τώρα υπάρχει προηγούμενο ότι ο λαός δεν θα πληρώσει για τα λάθη των τραπεζιτών – και, για την ακρίβεια, ότι δεν πρέπει να πληρώσει». Πράγματι, ακόμα και οι «New York Times» θα γράψουν για τον «Ισλανδικό Δρόμο» σε editorial τους (18-4-2011): «Η Ε.Ε. και το ΔΝΤ –τα πακέτα τους για διάσωση Ελλάδας και Ισλανδίας σχεδιάστηκαν για να αποζημιώσουν πλήρως τους πιστωτές– πρέπει να διδαχθούν από το παράδειγμα της Ισλανδίας… πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι οι φορολογούμενοι δεν μπορούν να επωμίζονται όλο το κόστος των ανομιών των τραπεζών»…

«Οι τραπεζίτες θεώρησαν το “όχι” προσβολή και το έγραψαν στα βιβλία τους», θα μας πει ο Άρνι Ντάνιελ Τζούλιουσον της Attac. Όμως, «το “όχι” ελάφρυνε τους ώμους των Ισλανδών φορολογουμένων σημαντικά μακροπρόθεσμα και πιθανόν μαλάκωσε την πίεση που το οικονομικό κατεστημένο είχε προετοιμαστεί να ασκήσει στους Ισλανδούς…» Βέβαια, συνεχίζει, η Ισλανδία αποκατέστησε τις σχέσεις της με τον νεοφιλελευθερισμό μέσω του δανείου από το ΔΝΤ…

 Η Ισλανδία, που είναι γνωστή ως η «Πύλη της Κόλασης» εξαιτίας των 15 ενεργών ηφαιστείων της, τώρα είχε αρχίσει να γίνεται «πύλη της κόλασης» για τους διεθνείς κερδοσκόπους και υπόδειγμα ανυπακοής σε ένα διεθνές σύστημα που ιδιωτικοποιεί τα κέρδη και κοινωνικοποιεί τις ζημιές.

Το «Χταπόδι» και η «Ατμομηχανή»…

Παρόλο που η ψύχραιμη ιδιοσυγκρασία των Ισλανδών δεν κινεί υποψίες, η διαπλοκή στη χώρα έχει βαθιά πλοκάμια, με ρίζες που ανιχνεύονται στα 40 χρόνια που ακολούθησαν τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, οπότε η Ισλανδία είχε απελευθερωθεί από την δανέζικη κυριαρχία. Τότε, την οικονομία στη χώρα ήλεγχαν δεκατέσσερις οικογένειες, με το προσωνύμιο «Το Χταπόδι». Σαν μια Σικελία του Βορρά, η ολιγαρχία των οικογενειών αυτών είχε περιπλέξει στα πλοκάμια της όλους τους τομείς της οικονομίας  της χώρας. Μέσω του δεξιού Κόμματος της Ανεξαρτησίας, με στελέχη από τους κόλπους της, ήλεγχε και τα μέσα ενημέρωσης. Ήταν μάλιστα αδύνατον να πάρει κάποιος δάνειο εάν δεν είχε περάσει από τα γραφεία κομματικού στελέχους…

Μια νέα, όμως, νεοφιλελεύθερη φατρία θα αντικαταστήσει το «Χταπόδι».Θα προέλθει από φοιτητές Νομικής και Μάρκετινγκ που«έτρεχαν» την εφημερίδα «Η Ατμομηχανή» και θα ηγηθεί της χώρας τις επόμενες δεκαετίες. Από τα σπλάχνα της, και το πρόσωπο που οι βρετανικοί «Times» θα βαφτίσουν «Μάργκαρετ Θάτσερ του Βορρά», ο Ντέιβιντ Όντσον, πρώην πρωθυπουργός της χώρας (1991-2004) και πρώην διοικητής της Κεντρικής της Τράπεζας, ουσιαστικά ο αρχιτέκτονας της νεοφιλελεύθερης στροφής της Ισλανδίας. Και της χρεοκοπίας της…

Ο Ντέιβιντ Όντσον θεωρείται ο αρχιτέκτονας της χρεοκοπίας. Παρ' όλ΄ αυτά, σήμερα δεν διώκεται δικαστικά, αλλά εργάζεται ως... αρχισυντάκτης στην ισλανδική εφημερίδα "Morgunbladid"

O πρωθυπουργός και η «Θάτσερ του Βορρά»

Η λαϊκή οργή που ξεχείλιζε στους δρόμους του Ρέικιαβικ ανάγκασε τη νέα ισλανδική κυβέρνηση των Σοσιαλδημοκρατών και των Πρασίνων να αρχίσει δικαστική έρευνα για την κρίση. Ήδη, από τον Απρίλιο του 2009, η ισλανδική Ειδική Ερευνητική Επιτροπή που συστήθηκε από ανεξάρτητους ειδικούς, παρουσίασε μια αναφορά 2.000 σελίδων για την κατάρρευση του τραπεζικού συστήματος της χώρας. Η αναφορά υποδεικνύει ως βασικούς υπαιτίους τον «πρωθυπουργό της χρεοκοπίας» Γκέερ Χάαρντε και τον πρώην πρωθυπουργό (1991-2004) και πρώην διοικητή της ισλανδικής τράπεζας Ντέιβιντ Όντσον.

Η πολυσέλιδη έρευνα –η οποία κυκλοφόρησε στα ισλανδικά βιβλιοπωλεία και έγινε… μπεστ σέλερ– υποστηρίζει ότι η πορεία προς την καταστροφή της Ισλανδίας ξεκίνησε το 2003 με την ιδιωτικοποίηση μικρών τραπεζών, των οποίων τα κεφάλαια 20πλασιάστηκαν σε επτά χρόνια. Το βραχυπρόθεσμο χρέος τους σύντομα έγινε 15πλάσιο από τα αποθέματα της Κεντρικής Τράπεζας, της οποίας επικεφαλής ήταν ο Όντσον. Χωρίς να υπόκεινται σε κανένα περιορισμό, οι τράπεζες επένδυαν σε ξένες χώρες, δανειζόμενες με χαμηλά επιτόκια από την Ασία και δανείζοντας έως και 11 φορές (!) το ΑΕΠ της Ισλανδίας.

Η αντίστροφη μέτρηση είχε ξεκινήσει επί πρωθυπουργίας Όντσον, και επισπεύστηκε από όταν εκείνος είχε δεξί χέρι του τον Χάαρντε ως υπουργό Οικονομικών (1998-2004). Οι δυο τους ξεκίνησαν μαζικές ιδιωτικοποιήσεις – ο Όντσον εξάλλου είχε δώσει δείγματα γραφής ήδη από τότε που, ως δήμαρχος του Ρέικιαβικ, είχε ιδιωτικοποιήσει σχεδόν όλες τις δημοτικές επιχειρήσεις! Το 2001 αποσυνέδεσαν την κορόνα από τα άλλα νομίσματα και το 2003 ιδιωτικοποίησαν τις τράπεζες. Μείωσαν τη φορολογία των υψηλών εισοδημάτων και προώθησαν τον ανεξέλεγκτο δανεισμό των πολιτών, οι οποίοι, για παράδειγμα, μπορούσαν να λάβουν σε δάνειο πρώτης κατοικίας το 100% της αξίας της τελευταίας χωρίς εγγύηση. Στο τέλος, η χώρα είχε γίνει ένα τεράστιο hedge fund και τα ισλανδικά νοικοκυριά είχαν χρέος πάνω από το 220% του διαθέσιμου εισοδήματος…

Οι κοινωνικές ανισότητες διευρύνονταν. Τα μεγαλοστελέχη των τραπεζών αμείβονταν πλουσιοπάροχα, υπεξαιρώντας ουσιαστικά χρήματα της τράπεζας, σύμφωνα με αναλυτές, ενώ στηρίζονταν από τα κόμματα, τα οποία χρηματοδοτούσαν.

Η ισλανδική φούσκα έμελλε να σκάσει στα χέρια του πρωθυπουργού Γκέερ Χάαρντε. Έτσι, το ισλανδικό Κοινοβούλιο ενέκρινε με μόλις τρεις ψήφους διαφορά την παραπομπή του Χάαρντε, ενεργοποιώντας για πρώτη φορά από τη σύστασή του το 1905 (!) το ειδικό δικαστήριο Λαντσντομούρ για υποθέσεις κατάχρησης εξουσίας. «Όλους θέλουμε να τους παραπέμψετε», φώναζε εξαρχής εν τη ερήμω της πολιτικής διαπλοκής το 61% της ισλανδικής κοινής γνώμης. Το Αλτίνγκι, όμως, απέρριψε την πρόταση για παραπομπή και των λοιπών υπευθύνων για την κρίση, μεταξύ των οποίων και του Όντσον, για τον οποίο οι βρετανικοί «Times» αναρωτιούνταν τον Ιανουάριο του 2009: «Είναι αυτός ο πιο μισητός άντρας στην Ισλανδία;» Σαν να μην έφτανε αυτό, ο Όντσον σήμερα είναι αρχισυντάκτης στην ισλανδική εφημερίδα «Morgunbladid»!

Όπως λέει στο «Crash» ο συντάκτης της «Eyjafrettir» Τζούλιους Τζ. Ίνγκασον, «δυστυχώς, η μικροπολιτική μπήκε στη μέση. Η Βουλή ψήφισε ποιοι πρέπει να προσαχθούν και, κατ’ εμέ, οι Σοσιαλδημοκράτες υπερασπίστηκαν τους δικούς του. Έπρεπε να τους προσάγουν όλους, όχι μόνο τον πρώην πρωθυπουργό. Ή όλους ή κανέναν»… Ο Μπένεντικτ Γιοχάνεσον της «Visbending» είπε στο «Crash» ότι εκτιμά πως το δικαστήριο δεν θα καταδικάσει τον Χάαρντε. «Δεν θέτουν ζήτημα ότι παραβίασε τη νομοθεσία για ίδιον συμφέρον», συμπληρώνει.

«Η διαφθορά εξακολουθεί να είναι μεγάλο πρόβλημα», μας είπε ο Άρνι Ντάνιελ Τζούλιουσον, μέλος της οργάνωσης πολιτών Attac της Ισλανδίας. Και έφερε ως ένα ακόμη παράδειγμα, την «πρόσφατη πρόσληψη ως επικεφαλής του Κρατικού Ελέγχου Τραπεζών ενός από τους πολιτικούς που τη δεκαετία του ’90 πρωτοστάτησαν στην ιδιωτικοποίηση των τραπεζών, του Παλ Μάγκνουσον»…

Τραπεζίτες στα… ουρητήρια

Τραπεζίτες και μεγαλοστελέχη έφυγαν πανικόβλητοι από τη χώρα, για να γλιτώσουν τη σύλληψη. Θα τους συναντούσε κανείς πλέον μόνο σε... ουρητήρια, όπου οι Ισλανδοί τοποθετούσαν τις φωτογραφίες τους για να εκτονωθούν.

Σαν βόμβα εν αιθρία έσκασε στην Ισλανδία το διεθνές ένταλμα σύλληψης που εκδόθηκε από την Interpol για τον πρώην πρόεδρο μίας από τις καταρρεύσασες ισλανδικές τράπεζες (Kaupthing), του Σιγκουρτούρ Αΐναρσον… Οσμιζόμενοι τον άμεσο κίνδυνο, εκείνοι που λόγω αλαζονείας θεωρούν ότι θα βρίσκονται πάντα στο απυρόβλητο της δικαιοσύνης, τραπεζίτες και μεγαλοστελέχη άρχισαν να εγκαταλείπουν μαζικά την Ισλανδία. Πλέον, θα τους συναντούσε κανείς μόνο σε… ανδρικά ουρητήρια ως… φωτογραφίες, αναρτημένες εκεί από μαινόμενους Ισλανδούς που ήθελαν να εκτονωθούν…

Και πώς θα μπορούσε να τους καταλογίσει κανείς άδικο, αφού βασικοί υπαίτιοι, κατά την έρευνα, κρίθηκαν και οι επικεφαλής των τραπεζών επειδή λάμβαναν «ακατάλληλα δάνεια από τις τράπεζες» για τις οποίες εργάζονταν. Για τα τεράστια αυτά δάνεια, οι τραπεζίτες χρησιμοποιούσαν ως εγγύηση τις μετοχές τους στις τράπεζές τους, για να αγοράσουν περισσότερες μετοχές σε αυτές! Μετά τη χρεοκοπία, οι Ισλανδοί θα συνειδητοποιήσουν, όπως έγραφε η «Telegraph», ότι κάθονταν επάνω σε πυραμίδα χτισμένη από εκείνους που υποτίθεται έφεραν την ευμάρεια στη χώρα. Και τότε θα έπαυε ο έρωτάς τους για τους ολιγάρχες τους. Πόσο μάλλον αφού αντιλήφθηκαν ότι, λίγο προτού η κορόνα κατακρημνιστεί, πριν τη χρεοκοπία, ο τότε διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας Ντέιβιντ Όντσον τη συνέδεσε για λίγο με κάποια ξένα νομίσματα, δίνοντας την ευκαιρία στην οικονομική και πολιτική ελίτ να φυγαδεύσει δισεκατομμύρια έξω από τη χώρα…

Η λαϊκή οργή στράφηκε κυρίως εναντίον τριών οικογενειών που εμπλέκονταν με τις «καταραμένες» τράπεζες: τους εφοπλιστές και άρχοντες της ζυθοποιίας Μπγιόργκολφσον, πρώην ιδιοκτήτες της Landsbanki, τους μεγιστάνες της λιανικής Γιοχάνεσον, που ήλεγχαν μεγάλο μέρος των ΜΜΕ, και τους ηγέτες των κατεψυγμένων Γκούντμουντσον, επικεφαλής της Kaupthing…

Ο Μπένεντικτ Γιοχάνεσον της «Visbending» θα πει στο «Crash» ότι τα κατηγορητήρια για τους τραπεζίτες δεν έχουν συνταχθεί ακόμα και ότι μόνο μια υπόθεση προχώρησε, την οποία η κυβέρνηση έχασε. «Η προσαγωγή τραπεζιτών και επενδυτών γίνεται με ρυθμούς… σαλιγκαριού», θα επιβεβαιώσει ο Τζούλιους Τζ. Ίνγκασον της «Eyjefrettir». «Πολύ λίγα έχουν γίνει και τα χρήματα που έπρεπε να έχουν διασωθεί έχουν πετάξει εδώ και καιρό. Οι επενδυτές είναι ακόμα ελεύθεροι και κάνουν τα ίδια σε άλλες χώρες». Πράγματι, το Μάρτιο του 2011 συνελήφθησαν επτά στη Βρετανία, αλλά ανακρίθηκαν κι αφέθηκαν ελεύθεροι…

Μήπως, όμως, τραπεζίτες και πολίτες λογαριάζουν χωρίς την… Εύα; Η εισαγγελική αρχή της Ισλανδίας είχε φροντίσει από τον Μάρτιο του 2009 να προσλάβει τον θηλυκό Ηρακλή Πουαρό Εύα Τζόλι, γνωστή αδίστακτη τιμωρό της διαφθοράς, η οποία απολαμβάνει πλέον φήμη… ροκ σταρ στην Ισλανδία. Όχι άδικα, αφού ήταν εν μέσω απειλών για τη ζωή της, που η Τζόλι είχε φέρει στο ανελέητο φως της δημοσιότητας και της δικαιοσύνης υποθέσεις διαφθοράς που αφορούν στον γαλλικό πετρελαϊκό κολοσσό Elf Aquitaine. Η Τζόλι δήλωσε τον Απρίλιο του 2009 ότι θα χρειαστούν τουλάχιστον δυο-τρία χρόνια για να χτίσει με ισχυρά στοιχεία τα κατηγορητήρια εναντίον επιχειρηματιών και τραπεζιτών στην Ισλανδία. Όσο υπάρχει η Εύα, μάλλον τίποτε δεν έχει ακόμη τελειώσει… 

Η κατάσταση σήμερα – υπό το βλέμμα του ΔΝΤ

Οι Ισλανδοί πέτυχαν πολλά, αλλά συνεχίζουν σήμερα να αγωνίζονται εναντίον της αρχικά προοδευτικής κυβέρνησής τους, που όμως σήμερα απογοητεύει, προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στις υποσχέσεις της και τις επιταγές του ΔΝΤ

Σήμερα, η οικονομία της Ισλανδίας μοιάζει να ανακάμπτει, οι τράπεζές της έχουν «επιστρέψει από το κρύο» και οι επενδύσεις αρχίζουν να αναθερμαίνονται. Η ισλανδική κυβέρνηση συγκέντρωσε μάλιστα 1 δισ. δολάρια μέσω της έκδοσης πενταετών ομολόγων με περίπου 3% επιτόκιο. Η οικονομία της σταμάτησε να συρρικνώνεται το 2010, η οικονομική ανάπτυξη αναμένεται να φθάσει στο 3% το 2012, το έλλειμμα να πέσει κάτω από το 3% του ΑΕΠ το 2011 (7,8% το 2010) και ένα μικρό πλεόνασμα να υπάρξει το 2013.

Ωστόσο, ο πληθωρισμός τρέχει με 5,4% (2010) και το δημόσιο χρέος είχε ανέβει από το 115,1% το 2009 στο 126,1% του ΑΕΠ το 2010. Η ανεργία ήταν στο 8,1% το 2010 (στο 6,7% τον Ιούνιο του 2011), κάνοντας το BBC να μιλά για «σοκ ανεργίας στην Ισλανδία». Το βρετανικό δίκτυο επισήμαινε πως χρειάστηκε να συνδράμει ο Ερυθρός Σταυρός τη χώρα, για να στηρίξει, όχι μόνο υλικά, αλλά κυρίως ψυχολογικά τους Ισλανδούς που μέχρι πρότινος είχαν μόνο 1% ανεργία…

«Η ανεργία βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα από τη μεγάλη ύφεση και πολλοί, ιδίως νέοι άνθρωποι, έχουν μεγάλα χρέη», λέει ο καθηγητής Πολιτικών Επιστημών του Πανεπιστημίου της Ισλανδίας Γκουνάρ Χέλγκι Κρίστινσον στο «Crash». «Η νέα “αριστερή” κυβέρνηση «αποδείχθηκε πολύ υποτελής στο νεοφιλελεύθερο οικονομικό κατεστημένο… παραδίδοντας τις τράπεζες στους ολιγάρχες, αρνούμενη να μειώσει τα χρέη στους πολλούς, και εισέπραξε την περιφρόνηση», θα συμφωνήσει ο Άρνι Ντάνιελ Τζούλιουσον της Attac. «Χιλιάδες είναι οι άνεργοι και χιλιάδες μεταναστεύουν». Πράγματι, το κύμα μετανάστευσης Ισλανδών βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα από το 1889. Η κυβέρνηση έχει εξαγγείλει μέτρα λιτότητας για το 2011, ενώ το πάγωμα κατασχέσεων ακινήτων έληξε στα τέλη του 2010.

Ο Τζούλιους Ίνγκασον της «Eyjafrettir» θα μας πει ότι «οι τράπεζες πήραν μεγάλη βοήθεια από το κράτος και τώρα, λίγα μόλις χρόνια μετά την εξέγερση, εμφανίζουν μεγάλα κέρδη… αλλά απολύουν. Την ίδια στιγμή τα επιτόκια δανεισμού παραμένουν πολύ υψηλά και ο πληθωρισμός μαζί με την ανεργία αυξάνονται… Οι μισθοί και οι κοινωνικές παροχές μειώνονται… Είναι παράλογο. Η Ισλανδία ακόμα αναρριχάται στο βουνό, αλλά η κορυφή φαίνεται. Η αλιεία πάει καλά». Αν οι Ισλανδοί είχαν δεχθεί να πληρώσουν και τις αποζημιώσεις, τα πράγματα θα ήταν πολύ χειρότερα…

«Η κυβέρνηση προσπαθεί να ισορροπήσει μεταξύ του να διατηρήσει ένα στοιχειώδες κράτος πρόνοιας και να εφαρμόσει το πρόγραμμα του ΔΝΤ. Αυτό δεν είναι εύκολο και –όπως είχε προβλεφθεί– η δημοτικότητά της έπεσε», υποστηρίζει ο καθηγητής Κρίστινσον. Έτσι, η κυβέρνηση της Γιοχάνα Σιγκουρνταντότιρ, που απολάμβανε δημοτικότητα της τάξης του 73% όταν ανέβηκε στην εξουσία, τώρα, σύμφωνα με δημοσκόπηση της Gallup, όπως μας είπε ο Γιοχάνεσον της «Visbending», έχει πέσει στο 35%, ενώ μόλις το 14% δηλώνει ότι εμπιστεύεται την κυβέρνηση και το 7% την αντιπολίτευση…

«Εάν τα πράγματα δεν λειτουργήσουν, θα επιστρέψουμε στους δρόμους», είχε δηλώσει στον «Γκάρντιαν» (27 Απριλίου 2009) ένας από τους επικεφαλής των διαδηλωτών που έριξαν την προηγούμενη κυβέρνηση. Σήμερα, αποδεικνύεται ότι το εννοούσαν: το παγωμένο Ρέικιαβικ φλέγεται και πάλι από διαδηλώσεις. Και δείχνει το δρόμο: «Όταν μεγαλώσουμε, θέλουμε να γίνουμε Ισλανδοί», όπως δήλωνε, όχι τυχαία, ένας Ισπανός Αγανακτισμένος τον περασμένο Μάιο στην «El Pais»…

Η σημερινή κυβέρνηση μπορεί να διαφέρει από εκείνη προ της χρεοκοπίας, αλλά όχι τόσο όσο διαφέρουν οι Ισλανδοί πολίτες προ και μετά χρεοκοπίας. Οι Ισλανδοί έχουν αναβαπτιστεί πολιτικά με στοιχεία της ανυπότακτης ιδιοσυγκρασίας των προγόνων τους. Όπως το πιο λατρεμένο παιδί της χώρας, η τραγουδίστρια Μπιορκ, είπε κάποτε, οι Βίκινγκς «δεν μπορούσαν να ανεχτούν την εξουσία στην Νορβηγία. Οπότε, το 800 μ.Χ., σάλπαραν σε αυτόν τον τρελό Βόρειο Ατλαντικό Ωκεανό μέσα σε μια ξύλινη βάρκα, κάτι πολύ hardcore, και βρήκαν ένα νησί γεμάτο χιόνι. Ναιαιαι!»

Εδώ και δυο χρόνια, το μικρό αυτό έθνος έχει σαλπάρει στον άγριο ωκεανό του νεοφιλελευθερισμού, με βάρκα την ανυπακοή, για να βρει τη δημοκρατία. Μέχρι στιγμής έχει επιτύχει πολλά. «Ναιαιαι!»

EXTRAS: Οι Ισλανδοί στην πολιτική πρωτοπορία - Γράφουν και νέο Σύνταγμα

Η πρώτη δηλωμένη ομοφυλόφιλη πρωθυπουργός στον κόσμο, η Ισλανδη πρώην αεροσυνοδός Γιοχάνα Σιγκουρταντότιρ, έχει δηλώσει ότι θα θέσει σε δημοψήφισμα το νέο Σύνταγμα που έγραψαν Ισλανδοί πολίτες, με τη βοήθεια και των σελίδων κοινωνικής δικτύωσης!

«Μια από τις τιμωρίες για την άρνηση της συμμετοχής στην πολιτική είναι ότι καταλήγεις να κυβερνάσαι από τους κατώτερούς σου», έλεγε ο Πλάτωνας. Με αυτή τη ρήση ως σύνθημα εξελέγη στο ισλανδικό Κοινοβούλιο που συστάθηκε μετά τη χρεοκοπία ένα κόμμα που γεννήθηκε μέσα από την «Επανάσταση του Τσουκαλιού και του Τηγανιού»: το Κόμμα των Πολιτών (αργότερα διασπάστηκε και σήμερα είναι στο Κοινοβούλιο τρία από τα μέλη του ως το «Κίνημα»).

Αυτή ήταν μία μόνο από τις ανατροπές που η ισλανδική εξέγερση έφερε στο πολιτικό σκηνικό: στις αρχές του 2009, οι Ισλανδοί έριξαν «μαύρο» στο δεξιό Κόμμα της Ανεξαρτησίας που κυβερνούσε … χρόνια και ανέδειξαν στην εξουσία τους Σοσιαλδημοκράτες, με πρόεδρο την πρώην αεροσυνοδό και πλέον πρώτη δηλωμένη ομοφυλόφιλη πρωθυπουργό στον κόσμο Γιοχάνα Σιγκουρναντότιρ, μαζί με τους Αριστερούς-Πράσινους με ηγέτη τον πρώην οδηγό φορτηγού Στάινγκρινμουρ Σίγκφουσον! Στη μέχρι πρότινος ανδροκρατούμενη ισλανδική πολιτική σκηνή, πολλά πόστα κατέλαβαν γυναίκες.

Οι Ισλανδοί όμως δεν έμειναν εκεί. Σε μια παγκόσμια πρώτη, βοήθησαν να συνταχθεί ένα νέο Σύνταγμα –σε αντικατάσταση του υπάρχοντος, του 1944– μέσω των ιστοσελίδων κοινωνικής δικτύωσης, όπως το Facebook και το Twitter! Μία επιτροπή 25 Ισλανδών πολιτών, που είχαν εκλεγεί με δημόσιες διαφανείς διαδικασίες μεταξύ 500 υποψήφιων Ισλανδών – δικηγόρων, φοιτητών, δημοσιογράφων, αγροτών και συνδικαλιστών- άρχισε τις εργασίες της για σύνταξη νέου Συντάγματος τον Απρίλιο και δημοσίευε στο Διαδίκτυο τις προτάσεις της. Οι Ισλανδοί πολίτες συνέβαλαν με περίπου 1.600 σχόλια και προτάσεις. Το προσχέδιο Συντάγματος παρουσιάστηκε στην κοινοβουλευτική εκπρόσωπο Άστα Ραγκνχαΐντουρ Γιοχανεσντότιρ στα τέλη του περασμένου Ιουλίου. Αναμενόταν να εξεταστεί αρχές Οκτωβρίου, ενώ η πρωθυπουργός προτίθεται να το θέσει σε δημοψήφισμα του χρόνου.

«Το υπό διαμόρφωση νέο Σύνταγμα αναμένεται να αμφισβητηθεί πολύ», είπε στο «Crash» ο καθηγητής Κρίστινσον, ο οποίος το θεωρεί «από πολλές απόψεις, ελλιπές». Δεν έφταιγε το Σύνταγμα για την κρίση, θα μας πει ο Μπένεντικτ Γιοχάνεσον της «Visbending», συμπληρώνοντας ότι ακόμα και εκείνοι που το συνέταξαν συμφωνούν ότι χρειάζεται περισσότερη δουλειά. Δεν ήταν η σωστή ώρα, θα μας πει ο Ίνγκασον της «Eyjafrettir». «Και αυτό γιατί υπάρχει πολύς θυμός στην κοινωνία… Χρειαζόμαστε μια ψύχραιμη κοινωνία για να φτιάξουμε νέο Σύνταγμα»… Ο εκπρόσωπος της Attac Άρνι Ντάνιελ Τζούλιουσον τονίζει τον δημοκρατικό τρόπο που συντάχθηκε και ότι εμπεριέχει πολύ ενδιαφέροντα σημεία, αλλά δεν αναδεικνύεται μέσα από αυτό η συνειδητοποίηση ότι «η οικονομική ολιγαρχία πρέπει να καταστραφεί με κάποιο τρόπο… ώστε να κυριαρχήσει η δημοκρατία».

Οι παραπάνω μαρτυρίες αποδεικνύουν ότι η ισλανδική κοινωνία είναι κοινωνία πολιτών που πλέον έχει πολύ μεγαλύτερες απαιτήσεις για τον τρόπο που λειτουργούν τα πράγματα. Το νέο Σύνταγμα, ακόμα κι αν αμφισβητηθεί, θα αποτελεί ένα ακόμα στάδιο στην αργή και επώδυνη πορεία των Ισλανδών προς μια πραγματική δημοκρατία…

Ο δήμαρχος του Ρέικιαβικ Τζον Γκαρ

EXTRAS: Πανκ, ηθοποιοί και ποιητές στη δημαρχία του Ρέικιαβικ

Από την τηλεόραση ακούγεται το «Simply the Best» της Τίνα Τέρνερ. Δεν τραγουδά όμως εκείνη, αλλά, εν χορώ, μια ομάδα υποψήφιων δημοτικών συμβούλων για τη δημαρχία του Ρέικιαβικ: «Είμαστε οι καλύτεροι, το καλυτερότερο κόμμα, το καλύτερο για το Ρέικιαβικ, της καλύτερης πόλης κάθε εβδομάδα»…

Λίγο αργότερα, στο συμβούλιο για τον προϋπολογισμό, η βοηθός του δημάρχου Χέλγκα Χελγκαντότιρ θα δακτυλογραφεί φορώντας ένα διάφανο μίνι φόρεμα κι ένας παλιός τραγουδιστής της πανκ με κόκκινο γένι, ο Όταρ Προπ, θα διαβάζει την οικονομική έκθεση, περνώντας το χέρι του μέσα από τα οξυζεναρισμένα πλατινέ μαλλιά του… Οι κάλπες είχαν αναδείξει στη δημαρχία του Ρέικιαβικ, με 34,7%, το Καλύτερο Κόμμα, μια ομάδα από πρώην πανκ, ποιητές και ποπ σταρ, με επικεφαλής τον δημοφιλή κωμικό ηθοποιό Τζον Γκναρ!

Είμαστε αναρχοσουρεαλιστές και θέλουμε να αλλάξουμε την πολιτική, δηλώνουν. Και καθησυχάζουν: «Κανείς δεν πρέπει να φοβάται το Καλύτερο Κόμμα, γιατί είναι το Καλύτερο Κόμμα. Αν δεν ήταν, θα ονομαζόταν το Χειρότερο ή το Κακό Κόμμα. Δεν θα συνεργαζόμασταν ποτέ με τέτοιο κόμμα»…

Οι προεκλογικές εξαγγελίες του κόμματος εμπεριείχαν σχέδιο 10 σημείων που είχε… 13 σημεία, υπόσχεση για πολικές αρκούδες στο ζωολογικό κήπο, δωρεάν πετσέτες στα κολυμβητήρια και μια «ελεύθερη από ναρκωτικά Βουλή έως το 2020»… Ο Γκναρ κατήργησε τις θρησκευτικές ομάδες από τα σχολεία, δηλώνει έτοιμος να φορέσει κραγιόν και να βάψει τα νύχια του για να προπαγανδίσει για τα ανθρώπινα δικαιώματα των μεγάλων πιθήκων και σχεδιάζει να μετατρέψει το πλούσιο σε γεωθερμική ενέργεια Ρέικιαβικ σε κόμβο ηλεκτρικών αυτοκινήτων.

Αρρώστησε όμως έχοντας να αντιμετωπίσει κρίσιμα ζητήματα ως δήμαρχος, μεταξύ άλλων την ανάγκη να μειώσει τις δαπάνες κατά 10% και να απολύσει 70 υπαλλήλους μιας εταιρείας-φούσκας.

Ο καθηγητής Κρίστινσον, μιλώντας στο «Crash», απέδωσε στη «διάχυτη δυσπιστία απέναντι στους πολιτικούς και τους θεσμούς» την εκλογή του Καλύτερου Κόμματος. Ωστόσο, προφανής στόχος του Γκναρ είναι να ξεμπροστιάσει τη σύμφυτη με την πολιτική σήψη υποκρισία. Προκάλεσε μάλιστα σάλο όταν, έχοντας βαρεθεί με τις 400 και πλέον συνεντεύξεις που είχε δώσει, απάντησε σε έναν δημοσιογράφο ότι η αγαπημένη του ιστοσελίδα ήταν μία με… πορνό. «Απλά μου αρέσει να παίζω με τα μυαλά των συντηρητικών που παίρνουν τον εαυτό τους πολύ στα σοβαρά. Μου αρέσει πραγματικά να ενοχλώ τους αλαζόνες, όλους εκείνους τους αυταρχικούς που θέλουν να ελέγχουν τι λέμε και τι κάνουμε», θα πει στον συντάκτη του «Γκάρντιαν» Ίαν Μπαϊρέλ.

Ο Γκναρ, που στις ραδιοφωνικές εκπομπές του έκανε φάρσες στη CIA και το FBI, δηλώνει πως από πολιτική γνωρίζει μόνο από… το σίριαλ «The Wire». Και λέει: «Μπορεί να παραιτηθώ για ένα ασήμαντο ζήτημα, αφού κανείς εδώ δεν έχει παραιτηθεί για όλα τα μεγάλα που πήγαν στραβά».

Δηλώνει ότι έχει εμπνευστεί από τον Γκάντι, τον Τολστόι, τον Μπακούνιν και το πανκ συγκρότημα Crass. Στα 13 του παράτησε το σχολείο γιατί το θεωρούσε άχρηστο στο μέλλον του ως κλόουν ή πειρατή (!). Πέρασε δυο χρόνια σε ίδρυμα για παιδιά με μπροβλήματα, έγινε ακτιβιστής με την Greenpeace, έγραψε ποίηση και ταξίδεψε με την πρώτη μπάντα της Μπιορκ.

Το Καλύτερο Κόμμα, αν και σήμερα κατηγορείται πως συμβιβάστηκε, απολαμβάνει ακόμα τη στήριξη του 20% των Ισλανδών, ενώ ο Γκναρ θεωρείται ο «πιο έντιμος πολιτικός του έθνους».

Γιάννης Δραγασάκης: “Το κράτος λειτουργεί ως πλυντήριο. Η Proton ήταν μόνο η αρχή”

“Έχουμε καπιταλισμό επιδοτούμενο από το κράτος”

Συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Νοεμβρίου 2011]

Ζούμε σε μια εποχή που υπάρχουν «περισσότεροι ναυαγοί παρά ναυτικοί», είχε πει κάποτε ο Ουρουγουανός δημοσιογράφος και συγγραφέας Εντουάρντο Γκαλεάνο. Aπό τότε που η χώρα μας κατέστη πειραματόζωο στα εργαστήρια των χαρτογιακάδων των φωτεινών καντράν για μια Ευρώπη χωρίς ανθρώπινο πρόσωπο, οι ναυαγοί εδώ πληθαίνουν επικίνδυνα, όπως θα διαπίστωνε κι ο ίδιος ο Γκαλεάνο αν μας επισκεπτόταν. Είναι οι άνεργοι με τις άδειες τσέπες, οι εργαζόμενοι της επισφάλειας, οι άστεγοι που πληθαίνουν, οι τοξικομανείς που κατακλύζουν τα Προπύλαια ενώ η κυβέρνηση κόβει την επιχορήγηση στο ΚΕΘΕΑ. Εκείνοι που «περισσεύουν» κατά τους γκλαμουράτους θιασώτες του «ανταγωνισμού». Ακόμα και το φθινόπωρο, σαν να ’ρθε «πιο βαρύ» φέτος, κλέβοντας τον ήλιο, που μόνος έμοιαζε να αποσώζει το ηθικό μιας Ελλάδας που υφίσταται μια καθ’ όλα ορατή λεηλασία από το «αόρατο χέρι» της «αγοράς».

Πράγματι πιστεύουν ότι αυτή η πολιτική θα σώσει τη χώρα; «Είναι μια καταστροφή χωρίς δημιουργία. Η ύφεση είναι εσκεμμένη και αποσκοπεί στην κατάλυση κάθε έννοιας κοινωνικού κράτους», θα μου πει ο Γιάννης Δραγασάκης, διαπρεπής οικονομολόγος και πολιτικός επιστήμονας, ηγετικό στέλεχος του ΣΥΝ από την ίδρυσή του και εκλεγμένος τέσσερις φορές βουλευτής του. Ανέκαθεν δριμύς επικριτής του οικονομικού αυτού «σχεδιασμού» που αποβάλλει ανθρώπους, ο Γιάννης Δραγασάκης έχει μακρά πολιτική διαδρομή, που ξεκινά από τη δράση του στα μαθητικά του χρόνια με τη νεολαία Λαμπράκη, περνά μέσα από την αντιδικτατορική αντίσταση, για να καταλήξει στη σύγχρονη πολιτική σκηνή, όπου ανέκαθεν αποτελούσε μια νηφάλια πλην δυναμική πολιτική φωνή.  

Λίγο πριν το ραντεβού μου με τον κ. Δραγασάκη, ξεφυλλίζοντας μια εφημερίδα, με φόντο το γνώριμο πλέον σκηνικό του κλεισίματος της Βασιλίσσης Σοφίας από τις κλούβες των ΜΑΤ, έπεσε το μάτι μου στην είδηση ότι η σουηδική Ακαδημία απένειμε ξανά το Νόμπελ σε οικονομολόγους που βρίσκονται στον αντίποδα εκείνων της Σχολής του Σικάγο, τους οποίους βράβευε επί σειρά ετών παλαιότερα. Έχει κι αυτό τη σημασία του, τη στιγμή που τα αγόρια του Φρίντμαν βρίσκονται στο απόγειο της ανεξέλεγκτης δράσης τους…

«Πρόκειται για μια νέα φάση στην ιστορία, στην οποία το μεγάλο κεφάλαιο θέλει να πάρει πίσω ό,τι κατέκτησαν οι εργαζόμενοι τον προηγούμενο αιώνα», θα πει ο κ. Δραγασάκης. Στη χώρα μας, θα επισημάνει, είναι η «πρώτη φορά από την εποχή του Όθωνα που βάζουν υποθήκη τη δημόσια περιουσία για να καλύψουν το χρέος».

Πριν από περίπου ένα χρόνο είχε, θυμάμαι, δηλώσει ότι «η αναδιάρθρωση του χρέους είναι αναγκαία, είναι αναπόφευκτη αλλά δεν είναι πανάκεια. Εξαρτάται ποιος την κάνει και για ποιο σκοπό. Μια αναδιάρθρωση που γίνεται με πρωτοβουλία των πιστωτών, ακόμη κι αν περιλαμβάνει διαγραφή μέρους του χρέους, υπάρχει κίνδυνος να μην αποτελέσει μια ανάσα για το λαό, αλλά να κάνει τη θηλιά πιο σφιχτή αν οι πιστωτές επιβάλουν τους όρους τους». Επάνω σε αυτό, τον ρωτώ:

Σήμερα, οδεύουμε προς ένα κούρεμα του χρέους με τους όρους των δανειστών, και σε αναδιάρθρωση γύρω στο 2013. Ανάσα ή θηλιά στο λαιμό μας;

Σήμερα την πρωτοβουλία την έχει η τρόικα και οι δυνάμεις πίσω από την τρόικα, άρα πάμε σε λύσεις οι οποίες στόχο έχουν να διασφαλίσουν τα ισχυρά συμφέροντα διεθνώς, και όχι τον ελληνικό λαό. Βεβαίως δεν γνωρίζουμε ακόμα τις λεπτομέρειες, αλλά το σίγουρο είναι ότι η όποια ρύθμιση/διαγραφή χρέους θα ενταχθεί σε ένα πακέτο μέτρων τα οποία θα είναι επώδυνα, και κυρίως θα είναι στην ίδια λογική. Δηλαδή, λιτότητα, η οποία μας φέρνει ύφεση, η ύφεση δημιουργεί πρόβλημα στη συγκέντρωση των εσόδων και πρόβλημα ανεργίας, πρόβλημα στα ασφαλιστικά ταμεία κ.λπ. Επομένως, νομίζω πάμε σε σφίξιμο της θηλιάς, παρά σε μια πιο άνετη κατάσταση για τον ελληνικό λαό, και ίσως πάμε ακόμα σε ένα νέο σοκ. Με την έννοια ότι η ρύθμιση αυτή θα συνδυαστεί με το αίτημα της άμεσης ισοσκέλισης του προϋπολογισμού, το οποία θα σημαίνει πάλι απολύσεις, μείωση μισθών…

Επίσης, η αναδιάρθρωση είναι αναγκαία, αλλά δεν είναι επαρκής, επειδή το ευρύτερο πρόβλημα είναι το πρόβλημα της ανάπτυξης. Δηλαδή, ακόμα και να διαγραφεί ολόκληρο το χρέος, εάν δεν υπάρξουν συνθήκες ανάκαμψης της οικονομίας, των επενδύσεων και της απασχόλησης, πάλι θα είμαστε στην ίδια κατάσταση. Χρειάζεται κυρίως ένας συνδυασμός της ρύθμισης του χρέους με μια χρηματοδότηση της ανάκαμψης της οικονομίας, τουλάχιστον στο πρώτο στάδιο.  

"Στην κρίση του 1929, ο Ρούσβελτ, προσπαθώντας να περάσει κάποια κοινωνικά μέτρα, είχε πει στους βιομηχάνους: "Αν δεν θέλετε να χάσετε το κεφάλι σας, δώστε το καπέλο σας'". (Εδώ, στο γραφείο του Γ. Δραγασάκη, κατά τη διάρκεια της συνέντευξης).

Όπως κι εσείς έχετε αναφέρει, το ίδιο το ΔΝΤ εκτιμά ότι, όχι μόνο δεν βρισκόμαστε κοντά στο τέλος της κρίσης, αλλά είμαστε στην αρχή μιας νέας, επικίνδυνης φάσης της. Πρόσφατα, ο Τζέιμς Γκάλμπρεϊθ, συμφωνώντας με πλείστους οικονομικούς αναλυτές, είπε ότι ο τρόπος με τον οποίο επιχειρείται να εφαρμοστεί η λιτότητα σε χώρες όπως η Ελλάδα είναι εγκληματικός. Τελικά, η «συνταγή» της σφιχτής δημοσιονομικής πολιτικής που μας έχουν χορηγήσει είναι ένα σχέδιο επεξεργασμένο με αφέλεια και πλημμελή γνώση ή ένα σχέδιο που εξυπηρετεί πλήρως τους στόχους του, οι οποίοι είναι όμως μπορεί να είναι διαφορετικοί από τον διακηρυγμένο, εκείνον της σωτηρίας της Ελλάδας και της Ευρωζώνης;

Η δική μου ανάλυση πάει περισσότερο στο δεύτερο. Βεβαίως, στα μοντέλα που έχουν εφαρμοστεί, σίγουρα υπάρχουν και λάθη, παραλείψεις. Για παράδειγμα, δεν είχαν υπολογίσει τη μεγάλη φυγή καταθέσεων από την Ελλάδα στο εξωτερικό και τις επιπτώσεις που αυτή έχει και στις τράπεζες και στην οικονομία. Αλλά ο κύριος στόχος αυτής της πολιτικής που εφαρμόζεται στην Ελλάδα είναι ακριβώς ότι η ύφεση είναι επιθυμητή. Δηλαδή θέλουν μέσω της ύφεσης να αυξηθεί η ανεργία, μέσω της αύξησης της ανεργίας να συμπιεστούν οι μισθοί… Μέσα από μια υποτίμηση των πάντων στην Ελλάδα –και των περιουσιακών στοιχείων- θέλουν να δημιουργηθούν συνθήκες κερδοσκοπικών ευκαιριών. Και με αυτό τον τρόπο ακριβώς αυτοί βλέπουν μια ανάκαμψη.

Αλλά αυτό το σχέδιο είναι μια καταστροφή χωρίς δημιουργία. Πάνω σε σωρούς ερειπίων, δεν μπορεί να δει κανείς κάτι θετικό για το μέλλον του λαού. Μέχρι τότε, η νέα γενιά ιδίως, στην οποία η ανεργία έχει ξεπεράσει το 40%-45%, θα αρχίσει να απογοητεύεται, να ψάχνει ευκαιρίες στο εξωτερικό. Και, όταν μια χώρα χάνει το ανθρώπινο δυναμικό της, χάνει τον πιο πολύτιμο πόρο για την ανάπτυξη και την πρόοδό της.

Είναι αυτό που συμβαίνει κατά κόρον στις χώρες του Τρίτου Κόσμου, το λεγόμενο στράγγισμα μυαλών (brain drain)… Τελικά, όλο αυτό πιστεύετε ότι έχει στόχο την αναδιάρθρωση των εργασιακών σχέσεων και την αποδόμηση του κοινωνικού κράτους;

Οι στρατηγικοί στόχοι είναι, πρώτον, να μη συμμετέχει το κεφάλαιο στα «βάρη» για την αναπαραγωγή της κοινωνίας, γενικά (παιδεία, υγεία, ασφάλιση) και, δεύτερον, οι χώροι που σήμερα καλύπτονται από δημόσια αγαθά να γίνουν χώροι για την ελεύθερη δράση του κεφαλαίου. Ιδιωτική παιδεία, ιδιωτική υγεία, ιδιωτική ασφάλιση, το λεγόμενο outsourcing: δηλαδή το Δημόσιο να μην κάνει το ίδιο πράγμα αλλά να το δίνει σε ιδιωτικές εταιρείες. Είναι η νέα ζώνη που πάνε να διαμορφώσουν για την ανάπτυξη του καπιταλισμού γύρω από το κράτος και, κατά μια έννοια, επιδοτούμενο από το κράτος.

Γι’ αυτό και η επίθεση είναι παγκόσμια. Σε εμάς γίνεται με έναν ακραίο τρόπο, διότι η Ελλάδα είναι η πρώτη ανεπτυγμένη χώρα και η πρώτη χώρα-μέλος της Ευρωζώνης στην οποία δοκιμάζεται αυτή η πολιτική. Αλλά ως αντίληψη υπάρχει παντού. Δηλαδή, ακόμα και στη Φινλανδία, που είναι η πρώτη χώρα της Ευρώπης σε ανταγωνιστικότητα, ασκούνται πιέσεις στο κοινωνικό κράτος. Στην Αμερική, υπάρχει το λεγόμενο Κόμμα του Τσαγιού, το οποίο πιέζει για ανάλογες πολιτικές. Θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως μια νέα φάση στην ιστορία, στην οποία το μεγάλο κεφάλαιο θέλει να πάρει πίσω ό,τι κατέκτησαν οι εργαζόμενοι τον προηγούμενο αιώνα.

Ο ίδιος, όμως, ο πολυεκατομμυριούχος Γουόρεν Μπάφετ «αγανάκτησε» για την πολύ χαμηλή φορολογία του σε σχέση με τη μεσαία τάξη, προφανώς φοβούμενος δική του ζημία από την ύφεση και ενδεχόμενη κοινωνική αναταραχή. Ο Ομπάμα προσπάθησε να περάσει τον «φόρο Μπάφετ» για φορολόγηση των πλουσίων, και απέτυχε. Τελικά, ποιοι «κάνουν την κρίση ευκαιρία» και ποιοι αποφασίζουν;

Είναι το κεφάλαιο γενικά, και ειδικότερα το κεφάλαιο το οποίο υπάρχει με τη μορφή του κινητού πλούτου, το λεγόμενο χρηματιστικό κεφάλαιο, αυτό που μπορεί να εκμεταλλευτεί ευκαιρίες όπου υπάρχουν. Αυτό θέλει κοινωνίες με φθηνό εργατικό δυναμικό και χωρίς δικαιώματα. Δεν ενδιαφέρεται για υποδομές, για κοινωνική συνοχή και για όλα εκείνα που συγκροτούν μια κοινωνία.

Ο Γουόρεν Μπάφετ εκφράζει ακριβώς το φόβο ότι αυτή η πολιτική μπορεί να οδηγήσει και σε κοινωνική επανάσταση. Ο ίδιος ο Γουόρεν Μπάφετ δεν είναι κάποιος φιλάνθρωπος, αλλά ένας πολύ συνειδητοποιημένος ταξικά άνθρωπος. Έχει δηλώσει επίσης ότι «ναι, έχουμε πόλεμο, και η δική μου τάξη είναι αυτή που τον κερδίζει». Τώρα, όμως, φοβάται ότι αν συνεχιστεί αυτή η πολιτική μπορεί να απειληθεί το ίδιο το σύστημα. Και λέει, «φορολογήστε μας, φορολογήστε τον πλούτο».

Το ενδιαφέρον είναι το τεστ που έκανε ο Γουόρεν Μπάφετ. Μπήκε στο γραφείο του μια μέρα κι έβαλε τον λογιστή του και του έβγαλε πόσο φόρο πληρώνει ο ίδιος και τι μέρος του συνολικού του πλούτου συνιστά. Και τι φόρο πληρώνουν οι εργαζόμενοί του σε αναλογία με το εισόδημά τους. Το αποτέλεσμα ήταν ότι οι εργαζόμενοι πληρώνουν πιο μεγάλο φόρο ως ποσοστό του συνολικού εισοδήματος από ό,τι το αφεντικό.

Αν γίνει αυτό το τεστ στην Ελλάδα, θα έχει ενδιαφέρον να δούμε τα νούμερα, τα οποία βέβαια προϋποθέτουν σαφή γνώση των εισοδημάτων.

Αξίζει να αναφερθούμε και σε ένα ιστορικό περιστατικό. Στην κρίση του 1929, ο Ρούσβελτ τότε προσπάθησε να εφαρμόσει μερικά κοινωνικά μέτρα, για να μειωθεί η ανεργία. Επίσης, ψήφισε νόμους που ωθούσαν τους εργαζόμενους να οργανωθούν για να υπερασπιστούν τους μισθούς τους. Για να κάμψει τις αντιδράσεις των Αμερικανών βιομηχάνων, τους είπε τότε «αν δεν θέλετε να χάσετε το κεφάλι σας, δώστε το καπέλο σας». Δηλαδή, αν θέλετε να σώσετε το κύριο, το βασικό, κάντε κάποια παραχώρηση.

Τώρα ζούμε μια περίοδο που δεν υπάρχει Ρούσβελτ, απλώς υπάρχει η διαρκής επίθεση στο εισόδημα και στα δικαιώματα των εργαζομένων.       

"Υπάρχει κρατικός παραμβατισμός, αλλά υπέρ των τραπεζών και του κεφαλαίου. Το ελληνικό κράτος έχει δώσει στις τράπεζες περίπου 108 δισ. ευρώ". Στη φωτό, Αμερικανοί το κινήματος "Καταλάβετε τη Γουόλ Στριτ" φωνάζουν "σώστε τους ανθρώπους, όχι τις τράπεζες".

 Σήμερα, πλέον, Γερμανία και Γαλλία δεν κρύβουν πως αυτό που τους απασχολεί κυρίως είναι η σωτηρία των τραπεζών, και όχι της Ελλάδας. Η επικεφαλής του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ μίλησε πρόσφατα για την ανάγκη ενίσχυσης των τραπεζών με 200 δισ. ευρώ. Σήμερα, η Ελλάδα διασώζει την Proton Bank, με 863 εκατ. ευρώ, που προφανώς προήλθαν από τους Έλληνες φορολογούμενους, και το Βέλγιο διασώζει την Dexia, έναντι 4 δισ. ευρώ. Τελικά, παρότι η Ευρώπη κλυδωνίζεται και η Ελλάδα είναι στο χείλος του γκρεμού, «λεφτά υπάρχουν», αλλά μόνο σε ό,τι αφορά στη σωτηρία των τραπεζών; Μόνο τα κράτη στήνονται στον τοίχο για τα ελλείμματά τους;

Όπως το λέτε είναι. Ζούμε ένα ενδιαφέρον φαινόμενο. Πριν την κρίση ακούγαμε ότι τα κράτη δεν πρέπει να παρεμβαίνουν στην οικονομία. Αυτή ήταν μια από τις αρχές του νεοφιλελεύθερου μοντέλου. Σε μια σύνοδο όμως των G-20 τον Οκτώβριο του 2008, ελήφθη η απόφαση ότι υπάρχουν επιχειρήσεις που είναι πολύ μεγάλες για να χρεοκοπούν («too big to fail»). Και άρα τα κράτη, για να μην καταρρεύσει το σύστημα, θα πρέπει να βοηθήσουν. Στην πραγματικότητα, από τότε αρχίζει ένας κρατικός παρεμβατισμός, αλλά υπέρ των τραπεζών και υπέρ του κεφαλαίου γενικά.

Στην Ελλάδα, η Proton Bank δεν είναι καμιά μεγάλη τράπεζα για να απειληθεί το σύστημα. Έκαναν, όμως, αυτή την κίνηση για να παρέχουν ασφάλεια στις καταθέσεις. Συνολικά –αν και τα νούμερα διαρκώς αλλάζουν, το ελληνικό κράτος έχει δώσει προς τις ελληνικές τράπεζες, με τη μορφή ρευστού, ομολόγων ή εγγυήσεων, πάνω από 108 δισ. ευρώ. Και με βάση αυτές τις εγγυήσεις, οι ελληνικές τράπεζες δανείζονταν ή και δανείζονται από την ΕΚΤ, για να επιβιώνουν. Και το παράδειγμα της Proton είναι μόνο η αρχή. Θα ακολουθήσουν και άλλα, και ενδεχομένως να δούμε και μεγάλες τράπεζες να έχουν την ίδια τύχη.

Κι ενδέχεται, μετά την εξυγίανσή τους με την αφομοίωση μέρους των ζημιών από το κράτος, να τις πουλήσουν πάλι σε ιδιώτες. Δηλαδή, το κράτος λειτουργεί ως πλυντήριο. Είναι το σχήμα κοινωνικοποίηση των ζημιών-ιδιωτικοποίηση των κερδών.

Η σημερινή κρίση των τραπεζών είναι δευτερογενής κρίση. Δηλαδή, προκαλείται από την πολιτική που εφαρμόστηκε τόσα χρόνια. Δεν είναι η ίδια αρχική κρίση. Αλλά τώρα, λόγω της πολιτικής της λιτότητας και της ύφεσης, οι τράπεζες έχουν τριπλό πρόβλημα: πρώτον, τα δάνεια δεν εξυπηρετούνται, δεύτερον, έχουν διαρροή καταθέσεων και, τρίτον, τα αξιόγραφα που έχουν (μετοχές, ομόλογα) χάνουν την αξία τους. Κι έτσι έχουμε μια δευτερογενή κρίση ως αποτέλεσμα της πολιτικής που εφαρμόστηκε για να αντιμετωπίσουμε την κρίση. Και αυτή είναι πολύ επικίνδυνη γιατί έχει τη μορφή του φαύλου κύκλου.

"Η Ελλάδα σήμερα θα έπρεπε να διεκδικήσει το μοντέλο ρύθμισης του χρέους που ακολούθησε η Γερμανία μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η οποία διέγραψε το 62% του χρέους και το υπόλοιπο θα αποπληρωνόταν εφόσον είχε ανάπτυξη. Η μικρή Ελλάδα τότε βοήθησε τη Γερμανία μη διεκδικώντας το κατοχικό δάνειο".

Η Αργεντινή, στα τέλη του 2005, διέγραψε το 70-75% του χρέους της, με δικούς της όρους, πραγματοποιώντας τη μεγαλύτερη αναδιάρθρωση χρέους στην νεότερη ιστορία. Πιστεύετε ότι η Ελλάδα θα μπορούσε να λάβει παρόμοια απόφαση εάν και εφόσον υπήρχε πολιτική βούληση;

Θα μπορούσε. Βέβαια, η «καλύτερη» λύση για μας θα ήταν μια κοινή πανευρωπαϊκή λύση, γιατί πάρα πολλές χώρες αντιμετωπίζουν πρόβλημα υπερχρέωσης. Μια χώρα μπορεί να μην έχει μεγάλο δημόσιο χρέος, αλλά να έχει μεγάλο ιδιωτικό χρέος, δηλαδή να χρωστάνε τα νοικοκυριά στις τράπεζες. Τότε, λόγω της κρίσης, αυτό το ιδιωτικό χρέος γίνεται σιγά σιγά δημόσιο. Η Ιρλανδία, για παράδειγμα, είχε μόνο 30% δημόσιο χρέος πριν την κρίση. Αλλά είχαν χρέη οι τράπεζες, κι επίσης οι πολίτες δεν μπορούσαν να εξοφλήσουν τα δάνειά τους προς αυτές. Το κράτος πήρε τα χρέη των τραπεζών για να σωθούν οι τράπεζες, και τώρα τελεί κι αυτό σε κατάσταση ημιχρεοκοπίας.

Η καλύτερη λύση και για μας και για όλη την Ευρώπη θα ήταν μια πανευρωπαϊκή πολυμερής διάσκεψη, η οποία θα αντιμετωπίσει το χρέος σαν πανευρωπαϊκό πρόβλημα, το θέμα των τραπεζών και της λειτουργίας τους και το θέμα της χρηματοδότησης – αυτό που ορισμένοι ονομάζουν ένα νέο σχέδιο Μάρσαλ. Δηλαδή, το ιδανικό θα ήταν μετά από μια τέτοια κρίση να μην αναγκαστείς να παίρνεις δάνεια, αλλά, αν μπορεί, να υπάρξει μια χαμηλότοκη ή και άτοκη χρηματοδότηση, κάτι το οποίο μπορεί να γίνει από την ΕΚΤ. Δυστυχώς, δεν υπάρχουν οι συσχετισμοί για να γίνει αυτό σήμερα. Όμως, θα παραμένει η ανάγκη για μια συνολική ρύθμιση, που, για να είναι υπέρ των λαών, θα πρέπει να έχει αυτό το κοινό χαρακτηριστικό. Βεβαίως, εφόσον αυτό δεν γίνεται ή δεν μπορεί να γίνει, πρέπει να το επιδιώκουμε σε εθνικό επίπεδο.

Η Ελλάδα σήμερα θα έπρεπε να διεκδικήσει ένα μοντέλο ρύθμισης του χρέους που ακολούθησε η Γερμανία μετά τον πόλεμο. Γιατί η Γερμανία είχε πολλά χρέη και πριν και μετά τον πόλεμο φυσικά. Πέτυχε, όμως, το 1953 τη Συμφωνία του Λονδίνου, με βάση την οποία διέγραψε το 62% του χρέους, με δικούς της όρους. Και πέτυχε και το εξής: η εξυπηρέτηση του υπόλοιπου χρέους θα γινόταν εφόσον είχε ανάπτυξη και εξαγωγές. Αν, για παράδειγμα, μια χρονιά, δεν είχε εξαγωγές, δεν θα πλήρωνε τις δόσεις. Έτσι, μπορεί να πετύχεις μια καλή ρύθμιση στο χρέος και να αποφύγεις να πέσεις σε υπερχρέωση αν εισέλθει ξανά η οικονομία σε ύφεση.

Και μάλιστα τότε η Γερμανία ζήτησε και από την Ελλάδα να μη διεκδικήσει το κατοχικό δάνειο, λόγω της διάσπασης της Γερμανίας σε Δυτική και Ανατολική. Όταν γίνει επανένωση, είπαν, θα τα δούμε αυτά. Και η μικρή Ελλάδα τότε βοήθησε τη Γερμανία. Είναι σημαντικό ότι υπάρχουν σήμερα Γερμανοί ιστορικοί που βγαίνουν και το λένε αυτό. Ότι «χρωστάμε κι εμείς στην Ελλάδα». Μια τέτοια ρύθμιση έπρεπε να αποτελεί στόχο διεκδίκησης. Προϋπόθεση πρώτη, να έχεις μια κυβέρνηση η οποία να μπορεί να εμπνεύσει το λαό, να συνάψει συμμαχίες, να πείσει ότι μια τέτοια λύση είναι σε συμφέρον και του γερμανικού λαού. Αυτές οι προϋποθέσεις δεν υπάρχουν σήμερα στην Ελλάδα. Πρέπει όμως να τις δημιουργήσουμε.    

Όπως είχε πει και ο Μαρξ πριν από περίπου 150 χρόνια "το χρέος χρησιμοποιείται ως μοχλός". Στην προκειμένη περίτπωση, λέει ο Γ. Δραγασάκης, "ως μοχλός για να διαμορφώσουν ένα νέο κοινωνικό πρότυπο, όπου οι εργαζόμενοι δεν θα έχουν δικαιώματα, το κοινωνικό κράτος θα είναι ανύπαρκτο, κι έτσι το κεφάλαιο θα κερδοφορεί".

Τελικά, σκέφτομαι, είναι μάλλον επίκαιρες κάποιες διαπιστώσεις που ο Μαρξ είχε κάνει πριν από περίπου 150 χρόνια. Έγραφε, για παράδειγμα, (Κεφάλαιο, Τόμος 1) ότι «το δημόσιο χρέος γίνεται ένας από τους πιο δραστικούς μοχλούς της πρωταρχικής συσσώρευσης. Σαν με μαγικό ραβδί προικίζει το μη παραγωγικό χρήμα με παραγωγική δύναμη και το μετατρέπει έτσι σε κεφάλαιο». Ρωτώ τον κ. Δραγασάκη αν πιστεύει πως οι παραπάνω διαπιστώσεις αντανακλούν στη σημερινή πραγματικότητα.

Είναι εντυπωσιακά επίκαιρες. Ιδίως η έννοια του μοχλού. Το ζούμε και στην Ελλάδα. Δηλαδή, για πολλούς ανθρώπους και επιστήμονες το χρέος είναι ένα ποσό χρημάτων. Για τον Μαρξ το χρέος είναι μια μορφή κοινωνικής σχέσης. Και μάλιστα, χρησιμοποιείται ως μοχλός. Για παράδειγμα, τότε η υπερχρέωση μιας χώρας χρησιμοποιούνταν ως μοχλός εξάρτησης. Ακόμα και στη χρεοκοπία που έγινε επί Τρικούπη, το 1893, το χρέος χρησιμοποιούνταν ως μοχλός για την άσκηση εξωτερικής πολιτικής – από τους Γερμανούς, τους Άγγλους, κ.λπ.

Σήμερα έχει σημασία να συνειδητοποιήσουμε ότι το πρόβλημα του χρέους είναι μεν υπαρκτό, χρησιμοποιείται όμως και προσχηματικά, ως μοχλός, για να διαμορφώσουν ένα νέο κοινωνικό πρότυπο, στο οποίο οι εργαζόμενοι δεν θα έχουν δικαιώματα, το κοινωνικό κράτος θα είναι ανύπαρκτο και με αυτό τον τρόπο θα υπάρχουν δυνατότητες κερδοφορίας του κεφαλαίου. Για παράδειγμα, τι σχέση έχει με το χρέος το να καταργηθεί ο θεσμός των συλλογικών συμβάσεων; Τι σχέση έχει με το χρέος το να καταργηθεί ο βασικός μισθός; Και τόσα άλλα…

"Έχουμε και Μνημόνιο και χρεοκοπία", λέει ο Γιάννης Δραγασάκης. Θυμίζουμε Αργεντινή, λίγο πριν το 2001;

Το 2006 στην Αργεντινή αποκαλύφθηκε ότι δύο από τους μεγαλύτερους πιστωτές της, η Citybank και η Goldman Sachs, είχαν αναλάβει να εκπονήσουν το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων της χώρας. Σήμερα, τι σηματοδοτεί για τη χώρα μας το σχέδιο «Εύρηκα», που κινείται σε παρόμοια λογική; Μήπως άρχισε να «μυρίζει» προ χρεοκοπίας Αργεντινή, αφού η εταιρεία συμβούλων Roland Berger Strategy Consultants GmbH, που συνέταξε το σχέδιο και παρέχει τις υπηρεσίες της και στη γερμανική κυβέρνηση και στον σύνδεσμο γερμανικών βιομηχανιών, ανέλαβε καθήκοντα τεχνικού συμβούλου στο σχέδιο της αξιοποίησης των δικαιωμάτων του Δημοσίου στα κρατικά λαχεία και το Ξυστό;

Υπάρχουν δυο πράγματα τα οποία δεν συζητούνται αρκετά. Το πρώτο είναι ότι το ελληνικό χρέος είναι ομολογιακό. Δεν είναι ενυπόθηκο χρέος. Δεν υπήρχε δηλαδή μια δανειακή σύμβαση βάσει της οποίας η Ελλάδα έπαιρνε δάνειο από άλλη χώρα βάζοντας κάποιους όρους. Ομολογιακό χρέος σημαίνει ότι ένα κράτος εκδίδει ομόλογα, και όποιος θέλει, τα αγοράζει. Ο εκδότης δεν έχει καμία υποχρέωση δεσμευτική πάνω στο ομόλογό του. Αυτό που γίνεται τώρα είναι ότι προσπαθούν το χρέος να το μετατρέψουν σε ενυπόθηκο χρέος. Αυτή είναι η ουσία του σχεδίου «Εύρηκα». Να ενταχθεί ο δημόσιος πλούτος σε μια εταιρεία η οποία εταιρεία θα μπει υποθήκη για την εξόφληση των νέων ή και των παλαιότερων δανείων του κράτους.

Το δεύτερο το οποίο γίνεται: το ελληνικό χρέος ως τώρα ήταν με βάση το ελληνικό δίκαιο. Όλες οι νέες συμβάσεις που συνάπτονται, είτε με την τρόικα, είτε περί ιδιωτικοποιήσεων, είτε με το έργο «Ήλιος» που συζητείται τώρα, υπόκεινται σε διεθνές αγγλικό δίκαιο. Αυτό ακριβώς είναι μια ποιοτική αλλαγή που θα δυσκολέψει στο μέλλον μια αναδιαπραγμάτευση του χρέους με όρους προς όφελος του ελληνικού λαού. Άρα, δεν γίνεται απλώς ένα ξεπούλημα του εθνικού πλούτου, αλλά γίνεται και με ένα τρόπο που δημιουργεί νέα δεσμά, τα οποία νομίζω δεν έχουν συνειδητοποιηθεί.

Επίσης, άλλο δημόσιο άλλο ιδιωτικό χρέος. Στα κράτη, τα χρέη έχουν συνέχεια. Γι’ αυτό και η έννοια της χρεοκοπίας χρησιμοποιείται στην περίπτωση των κρατών καταχρηστικά. Δεν «βάζει λουκέτο» ένα κράτος. Γι’ αυτό και ποτέ μέχρι σήμερα, ούτε επί Τρικούπη ούτε επί Βενιζέλου, δεν χρησιμοποιήθηκαν τα ακίνητα, η δημόσια περιουσία, ως μέσον για την κάλυψη του δημόσιου χρέους. Η πρώτη και τελευταία φορά που έγινε αυτό ήταν επί Όθωνα!

Σήμερα -και πάλι λειτουργούμε ως πειραματόζωα ως χώρα- στην ουσία ταυτίζεται το δημόσιο χρέος με το ιδιωτικό χρέος. Δηλαδή αντιμετωπίζουν την Ελλάδα σαν μια επιχείρηση. Και το δημόσιο χρέος σαν ιδιωτικό. Και αυτό σημαίνει δεσμά που θα δημιουργήσουν μεγάλες πολιτικές και νομικές περιπλοκές αργότερα, όταν κάποτε θα υπάρξει κάποια κυβέρνηση η οποία θα θελήσει να διαπραγματευτεί όλα αυτά που έγιναν…

"Ποτέ μέχρι σήμερα, ούτε επί Τρικούπη ούτε επί Βενιζέλου, δεν έχει χρησιμοποιηθεί η δημόσια περιουσία για την κάλυψη του δημόσιου χρέους. Η τελευταία φορά που έγινε αυτό ήταν επί Όθωνα"! λέει ο Γ. Δραγασάκης (Εδώ, με τον βουλευτή του ΣΥΝ Δημήτρη Παπαδημούλη)

Τελικά, το μόνο που η τρόικα αναγνωρίζει ότι πρέπει να παραμείνει δημόσιο στη χώρα μας είναι το χρέος;

Και το μόνο που είναι εθνικό είναι το χρέος. Εθνικό χρέος.

Είναι δυνατόν η λογική των φορολογικών μέτρων να παραμένει εισπρακτική; Είναι δυνατόν δηλαδή να πιστεύει η κυβέρνηση ότι μπορεί να συνεχίσει να εισπράττει από τους «μη έχοντες» και ταυτόχρονα να δημιουργήσει πρωτογενές πλεόνασμα σε μια διετία, τη στιγμή μάλιστα που δεν υπάρχει ανάπτυξη ούτε δημιουργούνται οι προϋποθέσεις γι’ αυτή;

Το δημόσιο χρέος στην Ελλάδα έχει πολλές αιτίες από πίσω. Αλλά, σύμφωνα με υπολογισμό που έχουμε κάνει και εμείς και διεθνείς οργανισμοί, εάν είχαμε στην Ελλάδα τα ίδια φορολογικά έσοδα που έχουν στην Ευρώπη ως ποσοστό του εθνικού εισοδήματος, θα υπήρχαν έσοδα 10 δισ. ευρώ το χρόνο επιπλέον. Που σημαίνει ότι σε δέκα χρόνια θα είχαμε 100 δισ. ευρώ παραπάνω έσοδα. Όσα πήραμε από την τρόικα. Θα είχαμε δημόσιο χρέος όχι πολύ μεγαλύτερο από το γερμανικό.

Αλλά εδώ δεν υπάρχει μόνο η διάχυτη φοροδιαφυγή, υπάρχει και η φοροασυλία. Υπάρχουν μεγάλες κατηγορίες εισοδημάτων που δεν φορολογούνται. Και το σκάνδαλο που ζούμε σήμερα είναι ότι, αντί να παίρνουν μέτρα προς αυτή την κατεύθυνση, έχουμε το φαινόμενο να φορολογούν τη φτώχεια. Δηλαδή, όταν κατεβάζεις το αφορολόγητο όριο τις 5.000, το κατεβάζεις κάτω από το επίσημο όριο της φτώχειας. Άρα, ζητάς φόρο από κάποιον που εσύ ο ίδιος του αναγνωρίζεις ότι είναι φτωχός και δεν μπορεί να δώσει. Ή είναι ανάπηρος, ή άτομο με ειδικές ανάγκες.

Επιπλέον, ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί το φορολογικό σύστημα σήμερα ευνοεί τη μεταφορά του πλούτου στο εξωτερικό. Π.χ. αν έχετε ένα ακίνητο στην Ελλάδα, θα πληρώσετε έκτακτη εισφορά. Αν το είχατε αγοράσει στο Λονδίνο, εκεί δεν ισχύει η εισφορά. Αν είχατε πει «δεν θέλω να έχω ακίνητα, θέλω να έχω μετοχές» ή αν έχετε στην τράπεζα 3 εκατ. ευρώ ή έχετε ομόλογα, δεν θα πληρώνατε ειδική εισφορά…

Τι θα πει έκτακτη εισφορά; Την πληρώνουν μόνο οι Έλληνες που έχουν τα χρήματά τους στην Ελλάδα και ο άλλος που τα ’βγαλε έξω, δεν πρέπει να πληρώνει; Αυτό είναι ευθεία παραβίαση του Συντάγματος που λέει ο καθένας πληρώνει σύμφωνα με τη φοροδοτική του ικανότητα. Εάν βάλουμε αυτή την αρχή του Συντάγματος στην πράξη, θα δούμε ότι όλη η φορολογική πολιτική που ισχύει και που ασκείται είναι αντισυνταγματική και βεβαίως παραβιάζει την αρχή της δικαιοσύνης. Ακόμα και σήμερα αυτό το απλό μέτρο που λέει να δηλώνονται όλα τα περιουσιακά στοιχεία (περιουσιολόγιο) δεν το εφαρμόζουν.

Γενικά, έχουμε ένα φορολογικό σύστημα διάτρητο, που ενώ θα περίμενε κανείς και λόγω της κρίσης να γίνει μια σοβαρή μεταρρύθμισή του, βλέπουμε να αναπαράγονται και να διευρύνονται οι ανισότητες και οι αδικίες.

Πιστεύετε ότι αυτό είναι εσκεμμένο;

Βεβαίως. Η φοροκλοπή -μια και μου θυμίσατε τον Μαρξ- είναι επίσης μορφή πρωταρχικής συσσώρευσης. Είναι σαν να αποσπάς και να οικειοποιείσαι κάτι το οποίο δεν σου ανήκει, ανήκει σε άλλον. Μπορεί βέβαια κάποιος να το κάνει για λόγους επιβίωσης, όμως αναφέραμε κυρίως την περίπτωση που αποτελεί μορφή πλουτισμού.     

Διακρίνετε ενδεχόμενο επιστροφής στη δραχμή;

Επειδή η κρίση είναι γενική, του παγκόσμιου καπιταλιστικού συστήματος, και ταυτόχρονα και κρίση του ευρώ, όπως έχει οικοδομηθεί, δεν μπορούμε να αποκλείσουμε τίποτα. Η πολιτική που ασκείται στην Ευρώπη σήμερα δεν ενισχύει τη συνοχή εντός Ευρώπης, αλλά αυξάνει τις αποκλίσεις, άρα και τις φυγόκεντρες τάσεις.

Επομένως, πρώτον, μπορεί να έχουμε διάσταση στο χώρο της Ευρωζώνης. Δεύτερον, μπορεί να έχουμε αποσυνθετικές καταστάσεις. Τρίτον, υπάρχουν τάσεις να πάμε σε μια Ευρώπη πιο συντηρητική από εκείνη του Μάαστριχτ. Με αυτή τη δυναμική, δεν αποκλείεται να θεσμοθετηθούν και μηχανισμοί οι οποίοι να εξωθούν μια χώρα να βγει η ίδια εκτός ευρώ. Δεν βλέπω δηλαδή διαδικασία να σου πούνε «φύγε», αλλά μπορεί να υπάρξουν πολιτικές που να σε εξωθούν. Καταρχήν, όταν είσαι σε απόκλιση είναι, τυπικά είναι εντός, αλλά στην πραγματικότητα είσαι εκτός. Επομένως, δεν μπορώ να αποκλείσω ένα τέτοιο ενδεχόμενο. Και ακριβώς γι’ αυτό λέω ότι θα έπρεπε ως χώρα να έχουμε σενάρια για όλες τις πιθανές εξελίξεις.

Προσωπικά, δεν είναι επιλογή μου το «έξω από το ευρώ». Διότι, όπως είναι οι συσχετισμοί και το παγκόσμιο σύστημα αυτή τη στιγμή, εκτός ευρώ θα έχεις τους ίδιους, ίσως και μεγαλύτερους καταναγκασμούς. Αλλά, θεωρώ ότι πρέπει να έχουμε ένα σενάριο τι θα συμβεί αν… και να λειτουργήσει και ως διαπραγματευτικό όπλο στη σχέση μας με τους υπόλοιπους Ευρωπαίους… Αν δεν το έχουμε, είμαστε γυμνοί. Όμως πρώτη και στρατηγική επιλογή πρέπει να είναι η ανάπτυξη ενός μεγάλου κινήματος για την επανίδρυση της Ευρώπης, στη βάση των αρχών της ουσιαστικής δημοκρατίας και της αλληλεγγύης, διότι στη σημερινή φάση της παγκόσμιας εξέλιξης τα μεγάλα προβλήματα απαιτούν διεθνείς, συλλογικές και κοινωνικά δίκαιες απαντήσεις.  

Για παράδειγμα, όπως ανέφερα, ο κινητός πλούτος της Ελλάδας ήδη είναι εκτός Ελλάδας, στις ευρωπαϊκές χώρες και την Ελβετία. Γιατί, λοιπόν, αυτό το θέμα να μην τεθεί; Είτε να ληφθούν μέτρα διάφορων περιορισμών, είτε, αν θέλουμε να συνεχιστεί η ελεύθερη κίνηση κεφαλαίων που το προβλέπουν και οι ευρωπαϊκές συνθήκες, να υποχρεωθούν οι Ευρωπαίοι να το αναγνωρίσουν ως πρόβλημα και να υπάρξει μια αντιστάθμιση. Γιατί αυτή τη στιγμή, στην ουσία τα δάνεια που μας δίνουν με μια έννοια μπορεί κανείς να πει ότι είναι ανακύκλωση του χρήματος που έχει φύγει από την Ελλάδα, έχει πάει στο εξωτερικό και μας το ξαναδανείζουν μετά. Ως οικονομική λειτουργία, γίνεται αυτός ο κύκλος. Φεύγει το κεφάλαιο από τις χώρες που ζούνε αυτή την κατάσταση, συγκεντρώνεται στα κέντρα ισχύος (Γερμανία, Ελβετία) και το χρήμα ανακυκλώνεται με διάφορους τρόπους.   

Ένα ολόκληρο έθνος ζούμε καθημερινά με την αγωνία: «θα χρεοκοπήσουμε, δεν θα χρεοκοπήσουμε;», «θα πάρουμε τη δόση, δεν θα πάρουμε τη δόση;» Τη θέλουμε τη δόση ή δεν τη θέλουμε; Και, αν δεν την πάρουμε, τι θα συμβεί; Ποια είναι σήμερα η εναλλακτική πρόταση στο Μνημόνιο; Αποτελεί πραγματικό δίλημμα το «Μνημόνιο ή Χρεοκοπία»;

Αυτό λύθηκε. Έχουμε και Μνημόνιο και χρεοκοπία. Όπως μπορεί να έχουμε στο τέλος και Μνημόνιο και αποβολή ή έξοδο από το ευρώ. Τα διλήμματα αυτά έχουν αποσαφηνιστεί. Είναι σαν να έχουμε έναν άρρωστο και του δίνουμε λάθος φάρμακο. Η λειτουργία του μνημονίου πάνω στην ελληνική οικονομία έχει την ίδια επίπτωση. Δεν απαντά στα πραγματικά προβλήματα, αλλά το επιδεινώνει. Με την έννοια ότι αυτό που γίνεται σήμερα (μείωση μισθών, απολύσεις κ.λπ.), μπορεί να οδηγήσει σε ένα μικρότερο κράτος, λιγότερο αποτελεσματικό και πιο ακριβό.

Η εναλλακτική είναι και παραμένει ένα συνολικό σχέδιο ριζικών μετασχηματισμών στο κράτος, την οικονομία και την κοινωνία. Ένα τέτοιο σχέδιο θα πρέπει να απαντάει στο ερώτημα: τι θέλουμε να παράγουμε και πού να απασχολείται κόσμος, πού μπορούν δηλαδή να δημιουργηθούν θέσεις εργασίας. Επίσης θα εξασφαλίζει τη μείωση των δημόσιων ελλειμμάτων με ανακατανομή των φορολογικών βαρών, αναδιάρθρωση των δημόσιων δαπανών, και, κυρίως, σε σύνδεση με μια πολιτική ανάκαμψης της οικονομίας. Άρα χρειαζόμαστε μια νέα οικονομία και ένα νέο τρόπο διανομής και αναδιανομής του πλούτου. Αυτό όλο το σχέδιο μπορεί και πρέπει να υποστηριχτεί με μια ρύθμιση του χρέους.

Ό,τι και αν κάνουμε με το χρέος, αν δεν έχουμε ανάπτυξη και δίκαιη αναδιανομή, αν δεν έχουμε ένα σχέδιο αλλαγής της οικονομίας της χώρας, δεν μπορούμε να να βγούμε από την κρίση σε όφελος της κοινωνίας και των εργαζομένων. Ένα τέτοιο σχέδιο θα έπρεπε από την αρχή να αποτελεί και την πρόταση της Ελλάδας προς την Ευρώπη. Και εκεί πάνω, να υπάρξει μια μάχη, μια σύγκρουση. Να ηττηθούμε, αλλά να ηττηθούμε σε έναν αγώνα με ξεκάθαρο το διακύβευμα. Όχι να διαλυθούμε ως κοινωνία για θυσίες χωρίς ελπίδα και χωρίς προοπτική. Ο λαός έχει φτάσει στο απροχώρητο.

 Το τελευταίο γινόταν και πάλι εμφανές στην πλατεία Συντάγματος. Άλλη μια διαδήλωση μπροστά στη Βουλή. Πάλι τα ΜΑΤ ακροβολισμένα γύρω γύρω… Τι είδους δημοκρατία είναι άραγε αυτή που πρέπει να τη φυλάνε καθημερινά ένοπλοι από τους ίδιους της τους πολίτες; Ο Γουόρεν Μπαφετ ενδεχομένως να αποδειχτεί πιο διορατικός από τους Έλληνες κυβερνώντες… 

 

Θεοδόσης Πελεγρίνης: “Ο νόμος αυτός είναι προϊόν συναλλαγής”

Ο πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών και καθηγητής Φιλοσοφίας Θεοδόσης Πελεγρίνης

“Το Πανεπιστήμιο να βγει έξω από τους τοίχους του, στην κοινωνία”

 Συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου

[δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Οκτωβρίου 2011]

Μια περίεργη ησυχία απλωνόταν επάνω από την Πανεπιστημιούπολη Ζωγράφου. Μετά από έναν δραματικό, έντονο Ιούνιο, όταν δρόμοι και πλατείες πήραν φωτιά και αντιλάλησαν τον κοινωνικό αναβρασμό, κι έναν χαμηλότερης έντασης Ιούλιο, ο Αύγουστος έμοιαζε να έχει παρασύρει στο ξέφωτο της θερινής ραστώνης τις κραυγές μιας Ελλάδας που αγωνιά. Μήπως απλώς έκλεισε για λίγο με πονηριά το καπάκι επάνω από μια έτοιμη να εκραγεί χύτρα; Ήταν λίγο πριν μπει το φθινόπωρο, και ο περίπατος στη Φιλοσοφική Αθηνών, όπου θα συναντούσα τον πρύτανη του Πανεπιστημίου Αθηνών και καθηγητή Φιλοσοφίας Θεοδόση Πελεγρίνη, μαρτυρούσε ακριβώς αυτό: η ησυχία αυτή δεν ήταν παρά προμήνυμα καταιγίδας. Η οποία είχε αρχίσει να σαρώνει και την Παιδεία.

Ανεβαίνοντας τα σκαλιά της σχολής, ένιωθα ότι εκείνη η γνώριμη ατμόσφαιρα, της ατίθασης φοιτητικής ανεμελιάς, είχε βίαια μπολιαστεί από μια πρόωρα γεννημένη άγρια αγωνία των φοιτητών για το αύριο. Το κλίμα είχε εισβάλλει και στο γραφείο του Θεοδόση Πελεγρίνη, στον 5^ο όροφο.

Απλός, χαμογελαστός και σε πλήρη εγρήγορση, έτρεχε να τακτοποιήσει εκκρεμότητες. Πιθανότατα αναζητούσε αχτίδα φωτός σε ένα τοπίο θολό∙ από το νέο νομοσχέδιο, αλλά και από τα δακρυγόνα των ΜΑΤ που ρίπτονται (και) κατά τη διάρκεια των φοιτητικών κινητοποιήσεων, ενώ, σαν από ειρωνεία της τύχης, υπουργός Προστασίας του Πολίτη διατελεί ο… τελευταίος πρόεδρος της ΕΦΕΕ Χρήστος Παπουτσής.

Σκέφτομαι ότι ο Θεοδόσης Πελεγρίνης δεν είναι ένας συνηθισμένος πρύτανης – για τα ελληνικά, τουλάχιστον, δεδομένα. Αρνείται να περιχαρακώσει τη δράση του στα αμφιθέατρα. Εδώ και χρόνια, ζει τη σκέψη και τα πάθη μεγάλων φιλοσόφων, διδάσκοντάς τα, όχι μόνο στο πανεπιστήμιο, αλλά και… στη σκηνή. Εκεί υποδύεται σημαντικούς φιλοσόφους, πρωταγωνιστώντας ο ίδιος σε θεατρικά έργα για τη ζωή τους, τα οποία επίσης γράφει και σκηνοθετεί.

Τον παρατηρώ ενώ τακτοποιεί τις τελευταίες εκκρεμότητες πριν τη συζήτηση, καπνίζοντας την πίπα του. Πολλοί άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης είναι γνωστοί γι’ αυτή τη συνήθεια. Ο φιλόσοφος της λογικής, Μπέρτραντ Ράσελ, έλεγε ότι το μυστικό της μακροζωίας του είναι πως καπνίζει την πίπα του διαρκώς, εκτός από τις ώρες που κοιμάται. Αυτό είναι και το μυστικό της ενεργητικότητας του Θεοδόση Πελεγρίνη; αναρωτιέμαι. Ή, μήπως, η προσπάθειά του «να διατηρεί την ψυχή του δροσερή», όπως κάποτε είχε πει;  

Στις 31 του περασμένου Μάη, όταν οργάνωσε συγκέντρωση με ομιλητές διανοούμενους, κάποιοι αναρωτήθηκαν: «Τι δουλειά έχει ένας φιλόσοφος στα Προπύλαια;» Ο πρύτανης τους απαντά επικαλούμενος τον Μαρξ: «οι φιλόσοφοι ερμήνευαν κάποτε τον κόσμο, τώρα όμως το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε». Το Πανεπιστήμιο, διατείνεται, πρέπει να βγει έξω από τους τοίχους του, για να βοηθήσει την κοινωνία να γίνει καλύτερη.

«Αυτή η κυβέρνηση έχει καταντήσει το Πανεπιστήμιο σκουπιδότοπο», λέει απερίφραστα αναφερόμενος και στον νέο νόμο-πλαίσιο, ενώ ο καπνός από την πίπα του ανυψώνεται σε εύσχημα δαχτυλίδια προς το ταβάνι…

> Ήδη, την ημέρα της συνέντευξης, πολλές σχολές τελούσαν υπό κατάληψη. Τον ρωτώ αν πιστεύει πως το κλείσιμο του Πανεπιστημίου, είτε από τους φοιτητές είτε από τους καθηγητές, απαξιώνει περαιτέρω το δημόσιο Πανεπιστήμιο. Η έκφρασή του μαρτυρά ότι τον ανησυχούν σφοδρά οι αλλαγές.

«Απαρχής, η πανεπιστημιακή κοινότητα στο σύνολό της, και όχι οι πρυτάνεις, όπως σκοπίμως από το υπουργείο δηλώνεται όλο αυτό τον καιρό, τάχθηκε εναντίον αυτού του νόμου-πλαισίου. Πρόκειται για ένα νόμο ο οποίος οδηγεί στην απαξίωση του δημόσιου πανεπιστημίου ή μάλλον στην υπονόμευση του ίδιου του πανεπιστημίου. Δηλαδή, αν αυτός ο νόμος ήθελε εφαρμοστεί, σημαίνει ότι δεν θα έχουμε πανεπιστήμιο, θα έχουμε ένα κέντρο επαγγελματικής κατάρτισης.

Η σύνοδος των πρυτάνεων έχει δηλώσει ότι θέλει ανοιχτά πανεπιστήμια. Γιατί ένα κλειστό πανεπιστήμιο, ό,τι δίκιο και να ’χει, οδηγείται στην απαξίωση. Από την άλλη πλευρά, το πανεπιστήμιο δεν είναι ούτε ο Α ούτε ο Β, αλλά ένας ολόκληρος πληθυσμός, ο οποίος αποφασίζει.

Ο νόμος αυτός σαφώς βγάζει τους φοιτητές απ’ έξω. Και όχι μόνο έξω από τη διοίκηση. Ακόμα και η συνθήκη της Μπολόνια, αυτή η επάρατη, θεωρεί ότι οι φοιτητές αποτελούν μέρος της πανεπιστημιακής κοινότητας».

> Υπήρχαν όμως στρεβλώσεις, φαινόμενα συναλλαγής φοιτητών-διδασκόντων, του επισημαίνω. Γνέφει καταφατικά.

«Δεν μπορείς να αποκλείεις τους φοιτητές από τη διοίκηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να οδηγείσαι στην αυθαιρεσία. Σαφώς και στο παρελθόν υπήρχαν οι παρατάξεις και ψήφιζαν, υπήρχε αυθαιρεσία, υπήρχε συναλλαγή, όπως έχει υποστηριχθεί. Κανένας δεν συμφωνεί με αυτά.

Αλλά, με το νόμο Γιαννάκου, όλοι οι φοιτητές πλέον ψήφιζαν, οπότε ο κομματισμός περιορίστηκε δραστικά. Εάν έμπαινε και η στάθμιση της ψήφου, να είστε βέβαιη ότι η συμμετοχή των φοιτητών με ένα ποσοστό λογικό που θα όριζε η κοινότητα θα ήταν ουσιαστικά συμβολική».

> Μεγάλο μέρος της φοιτητικής κοινότητας υποστηρίζει ότι ο νέος νόμος οδηγεί στην απαξίωση των πτυχίων. Συμφωνείτε;

«Το κυριότερο που έχει προκαλέσει την αντίδραση των φοιτητών είναι ότι οδηγείται το πτυχίο στην απαξίωσή του. Βεβαίως, λένε κάποιοι ότι το πτυχίο είναι ήδη υποβαθμισμένο. Εγώ να δεχθώ ότι οι σπουδές έχουν προβλήματα. Αλλά τα πτυχία από τα πανεπιστήμια της Ελλάδας γίνονται όλα δεκτά από το πανεπιστήμια του εξωτερικού. Τώρα, αν με το πτυχίο αυτό δεν βρίσκει ο νέος δουλειά, δεν φταίει το Πανεπιστήμιο. Διότι και από το Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ ή της Οξφόρδης να έρθει κάποιος στην Ελλάδα, δουλειά δεν θα βρει. Άρα το πρόβλημα είναι της κοινωνίας».

> Κάποιοι κατηγορούν τις πρυτανικές αρχές ότι υποκινούν τις φοιτητικές κινητοποιήσεις για να εξυπηρετήσουν ίδια συμφέροντα που θίγονται από τον νέο νόμο. Τι απαντάτε;

Το πρόσωπό του σκληραίνει. Την έχει ακούσει ξανά αυτή την κατηγορία.

«Οι κινητοποιήσεις δεν προκλήθηκαν –όπως διαδίδεται από κάποιους βαλτούς δημοσιογράφους- από τους πρυτάνεις, από το κατεστημένο. Οι φοιτητές αποφασίζουν γι’ αυτό.

Το ίδιο το υπουργείο διέδιδε ότι δεν επρόκειτο να φέρει ένα νόμο μέσα στο καλοκαίρι. Ήρθε τελικά, το καλοκαίρι, και μάλιστα στην αρχή του. Δεν υπήρχε περιθώριο δηλαδή να εξετάσει ο φοιτητής τι είναι αυτό που θα καθορίσει το μέλλον του.

Θέλω να σας πω κάτι πάρα πολύ σημαντικό: Η ΕΦΕΕ υπήρξε μέχρι το 1981, με πρόεδρο τον νυν υπουργό Προστασίας του Πολίτη. Τώρα συγκροτήθηκε πάλι. Δηλαδή, στη Σύγκλητο του Πανεπιστημίου Αθηνών στα τέλη Αυγούστου, όλες οι παρατάξεις -ΠΑΣΠ, ΔΑΠ, ΣΥΝ, ΚΚΕ, εξωκοινοβουλευτική αριστερά- όλες συνέτειναν σε αυτό: στην ανάγκη να συζητήσουμε.

Εμείς, ως υπεύθυνη πρυτανική αρχή, δεν θέλουμε την αναταραχή στο Πανεπιστήμιο, θέλουμε να λειτουργήσει ομαλά. Και πιστεύουμε ότι, δίνοντας το περιθώριο στο σύνολο των φοιτητών –και όχι μόνο στους φοιτητοπατέρες- να αποφασίσουν, πράττουμε αυτό που πρέπει».

> Σας κάλεσε ποτέ η υπουργός σε διάλογο;

«Σας διαβεβαιώ ότι ουδέποτε η υπουργός μας κάλεσε να συζητήσουμε για το νομοσχέδιο αυτό. Την καλούσαμε στις συνόδους, κι έλεγε τη γνώμη της. Της υποβάλλαμε υπομνήματα με τις θέσεις μας, ουδέποτε τις έλαβε υπόψη.

Λέει ότι μίλησε με 2.000 πανεπιστημιακούς. Ποιοι είναι αυτοί; Άκουγα ότι διοργανώνονταν διάφορες ιδιωτικές συγκεντρώσεις και πήγαινε εκεί. Αυτός είναι ο διάλογος; Δεν έγινε ποτέ διάλογος. Και δεν την προβλημάτισε το γεγονός ότι όλα τα τμήματα, όλες οι σχολές, όλα τα πανεπιστήμια εξέφρασαν την αντίθεσή τους; Σαφώς και θέλουμε διάλογο».

> Ο νέος νόμος προβλέπει την ίδρυση εδρών που θα χρηματοδοτούνται από ιδιώτες, τη θέσπιση χορηγιών, τα «μπόνους» ανταγωνιστικότητας… Εν ολίγοις, το Πανεπιστήμιο παύει να χρηματοδοτείται αποκλειστικά από το Δημόσιο. Καθώς θα μεγαλώνει η εξάρτηση από την αγορά, δεν κινδυνεύει η παρεχόμενη γνώση και η έρευνα να γίνουν κατευθυνόμενες;

«Ναι, κινδυνεύει το πανεπιστήμιο να γίνει ιδιωτικός φορέας με επιχειρηματικά συμφέροντα. Αυτό δεν το λένε τώρα, αλλά είναι σαφές ότι οδηγούμαστε προς τα εκεί.

Ιδρύεται ένα πρόσωπο ιδιωτικού δικαίου το οποίο θα ψάχνει χρηματοδότηση. Καταργείται η σίτιση, καταργείται η φοιτητική μέριμνα και όλα αυτά.

Έχω την εντύπωση ότι ο νόμος αυτός ήρθε να λύσει ένα πρόβλημα που υπήρξε στο παρελθόν, εκείνο της κατάργησης του άρθρου 16. Δεν μπόρεσαν τότε να το πετύχουν, και το πετυχαίνουν τώρα με πλάγιο τρόπο, με ένα νομοσχέδιο που οδηγεί στην ιδιωτικοποίηση των Πανεπιστημίων. Οδηγούμαστε σε ένα άλλου τύπου ίδρυμα».

> Οδηγούμαστε σε περιορισμό της γενικής παιδείας;

«Πανεπιστήμιο σημαίνει να προσφέρεις στο φοιτητή, στο σπουδαστή, μια γνώση ευρύτερη και βαθύτερη σε ένα τομέα. Αυτή είναι η γνώση που θα τη δώσει μόνο το τμήμα (Νομικής, Φυσικής, κ.λπ.). Έρχεται τώρα ο νόμος αυτός και καταργεί το τμήμα. Και διατηρεί μόνο τη σχολή, που είναι ένα νεφέλωμα, με γνωστικά ευέλικτα αντικείμενα, διετείς-τριετείς κύκλους σπουδών κ.ο.κ.

Θέλει, για παράδειγμα, η αγορά κάποιον που να φτιάχνει ιστοσελίδες; Πάρε ένα διετές πρόγραμμα. Ενδεχομένως, ο απόφοιτος να μπορέσει να βρει εύκολα δουλειά. Όμως, οι ανάγκες της αγοράς αλλάζουν. Όπως έχουν αποδείξει οι μελέτες, ο εργαζόμενος 5 με 7 φορές στη ζωή του θα αλλάξει επάγγελμα. Αυτό σημαίνει ότι πρέπει να έχει μια τέτοια παιδεία, ούτως ώστε να μπορεί να μεταφέρεται από το ένα πεδίο στο άλλο. Όταν όμως απαρχής πηγαίνεις στο πανεπιστήμιο και δίνεις στον φοιτητή μια συγκεκριμένη γνώση και ευέλικτα προγράμματα, πώς θα αντιμετωπίσει τη ζωή του αυτός;»

Κατά τη συνέντευξη, στο γραφείο του στη Φιλοσοφική.

> Η ΕΕ μπορεί να προστατεύει την καρέτα-καρέτα, σκέφτομαι, όχι όμως και τις ανθρωπιστικές επιστήμες, η διδασκαλία των οποίων έχει περιοριστεί σε πολλά ευρωπαϊκά πανεπιστήμια. Η τάση για περιορισμό των γενικών γνώσεων έχει επικυρωθεί σε ευρωπαϊκό επίπεδο με τη Συμφωνία της Μπολόνια 1999 και τις μετέπειτα αναθεωρήσεις της. Ακόμα και το φημισμένο στις ανθρωπιστικές επιστήμες King’s College απέλυσε διακεκριμένους ακαδημαϊκούς κι έκλεισε το τμήμα Νέων Ελληνικών και Βυζαντινών Σπουδών. Την ίδια στιγμή, το κολέγιο ξόδευε 33,5 εκατ. λίρες για τη διοίκηση και τους μάνατζερ… Μεταφέρω τις σκέψεις μου στον πρύτανη και τον ρωτώ:

> Η Αμερικανίδα φιλόσοφος Martha Nussbaum σημειώνει ότι «σήμερα βιώνουμε μια κρίση ευρέος φάσματος και διεθνούς κλίμακας», που περνά απαρατήρητη και που μακροπρόθεσμα μπορεί να αποβεί πολύ πιο επικίνδυνη από την οικονομική για το μέλλον της δημοκρατίας: μια πλανητική κρίση παιδείας. Συμφωνείτε;

«Συμφωνώ με αυτό. Να δείτε σε τι ατραπούς οδηγεί αυτός ο νόμος. Η Μπολόνια καθιέρωσε τις τριετείς σπουδές, με στόχο να διευκολυνθεί η κυκλοφορία των φοιτητών στα πανεπιστήμια της ΕΕ. Αυτό το σύστημα απέτυχε. Η Κεντρική Ευρώπη που το εφάρμοσε πρώτα, επιχειρεί να το αλλάξει. Πέρα βέβαια από το γεγονός ότι έγινε με καθαρά οικονομικά κριτήρια, ούτως ώστε να αποκλείονται οι φτωχοί φοιτητές και να σπουδάζουν οι πλούσιοι. Έρχεται τώρα αυτός ο νόμος και εισάγει ένα μέτρο χρεοκοπημένο».

> Οδηγούμαστε σε ολοένα και πιο σκληρά ταξική παιδεία; Η προσπάθεια «κατάργησης» των αιώνιων φοιτητών συνδέεται με αυτό;

«Είναι πολύ ωραίο να λες να μην υπάρχουν αιώνιοι φοιτητές. Ποιος τους θέλει; Αλλά ρωτάει κανένας πώς δημιουργήθηκαν; Μου λένε, στην Αγγλία δεν υπάρχουν. Μα είναι ίδιο το κοινωνικό περιβάλλον με το σημερινό στην Ελλάδα;

Ξέρει η υπουργός ότι σήμερα το 50% των νέων είναι άνεργοι; Όταν κάποιος, που δικαιούται, όπως όλοι, να σπουδάσει, πρέπει να δουλεύει συγχρόνως, δεν θα παρατείνει τη διάρκεια σπουδών του; Αλλά πλέον υπάρχει και πρακτικό ζήτημα: πώς θα επισημάνεις τους αιώνιους φοιτητές για να τους αποκλείσεις; Το επιχείρησε και η Γιαννάκου και απέτυχε».

> Ο Βενιαμίν Φραγκλίνος είχε πει «όποιος θυσιάζει την ελευθερία για την ασφάλεια, δεν αξίζει ούτε το ένα ούτε το άλλο»… Εφαρμόζεται μια γενικότερη πολιτική, στο πλαίσιο της οποίας προσπαθούν να πείσουν και την ελληνική κοινωνία ότι αξίζει να θυσιάζει την ελευθερία για την ασφάλεια. Η κατάργηση του ασύλου εντάσσεται σε αυτή την κατεύθυνση;

«Ένα χρόνο εγώ έζησα πρωτόγνωρες καταστάσεις, που δεν της έχει ζήσει ποτέ πανεπιστήμιο», λέει και αναφέρεται στην περίπτωση των 300 μεταναστών που κατάφερε το Πανεπιστήμιο να τους μεταφέρει σε ασφαλή χώρο. «Το άσυλο χρειάζεται χειρισμό, χρειάζεται υπομονή, χρειάζεται συζήτηση, δεν μπορεί με ένα νόμο να το καταργείς».

> Πώς διαμορφώνεται η κατάσταση μετά την κατάργησή του;

«Μέχρι τώρα την ευθύνη την είχε το πρυτανικό συμβούλιο και ο πρύτανης, που έπρεπε να βρουν λύση. Τώρα, σύμφωνα με τον νόμο αυτό, θα συλληφθεί κάποιος που πετάει μολότοφ, είτε το πράξει έξω από το υπουργείο Παιδείας είτε μέσα στο Πανεπιστήμιο. Και αν οι καταληψίες είναι φοιτητές; Τι θα γίνει; Θα φροντίσει, λέει το υπουργείο, το Πανεπιστήμιο. Ποιος; Κανένας δεν είναι υπεύθυνος. Όλοι και κανένας. Μπήκαν πρόσφατα στο Πανεπιστήμιο Πατρών ορισμένοι φοιτητές και διέλυσαν τις εξετάσεις. Πώς θα τους σταματήσεις;

Η κατάργηση του ασύλου υποστηρίζεται από ανθρώπους οι οποίοι δεν ξέρουν τι είναι το άσυλο. Και το Πανεπιστήμιο ανήκει στην κοινωνία. Τα προβλήματα της κοινωνίας μεταφέρονται εκεί. Αυτή η κυβέρνηση φρόντισε το πανεπιστήμιο να το κάνει σκουπιδότοπο.

Και βλέπετε ας πούμε μετανάστες οι οποίοι έχουν δίκιο, να έρχονται στα Προπύλαια, για να το βρουν. Οι 40 Ιρανοί μετανάστες, οι 90 Αφγανοί, που επί οκτώ μήνες, ζητούσαν τα χαρτιά τους. Όλοι δικαιώθηκαν.

Άρα σημαίνει ότι οι μετανάστες αυτοί είχαν δίκιο και η Πολιτεία τους είχε στην απ’ έξω. Αν είναι παράνομοι οι μετανάστες, να έρθει να τους πάρει η Πολιτεία. Αν είναι νόμιμοι, γιατί δεν τους δικαιώνει; Και άκουσα τόσο σφοδρή κριτική που είχα τους Αφγανούς εκεί, λες κι ήταν αντικείμενα κι έπρεπε να τα πετάξω. Κι όταν έφυγαν με συναίνεση, δεν βρέθηκε κανείς να πει “μπράβο στο Πανεπιστήμιο που απελευθερώθηκε ο χώρος”».

> Ο τόνος της φωνής του είναι έντονος, σταθερός και κοφτός. Υπάρχει θυμός. Πιστεύει ότι σήμερα στην Ελλάδα έχουμε δημοκρατία; Ή μήπως ολιγαρχία;

«Φοβάμαι ότι με το νόμο αυτό θα κυριαρχήσει μια άκρατη ολιγαρχία στο Πανεπιστήμιο. Ορίζεται ένα συμβούλιο από 15 πρόσωπα που αποφασίζει για τα πάντα - για τον πρύτανη, για τους κοσμήτορες… Δεδομένου δε ότι οι κοσμήτορες που έχουν και τη βασική δύναμη αποτελούν την πλειοψηφία της συγκλήτου αυτοί επειδή ανά πάσα στιγμή μπορεί το συμβούλιο να τους ανακαλέσει θα κάνουν ό,τι θα τους λέει το συμβούλιο – αυτό είναι σαφές. Είναι δημοκρατία αυτή; Ενώ μέχρι τώρα τι γίνεται; Υπάρχουν οι συνελεύσεις που αποφασίζουν…»

> Φαινόμενα αυθαιρεσίας και διαφθοράς, όμως, υπήρχαν και προηγουμένως…

«Εγώ δεν ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχουν στρεβλώσεις. Για παράδειγμα, το μεγάλο μειονέκτημα του νόμου-πλαισίου του ’82 ήταν ότι έδινε απόλυτη εξουσία στο τμήμα. Έτσι, κάποια τμήματα έπαιρναν αποφάσεις αυθαίρετες. Υπήρξαν και ρουσφετολογικές εκλογές. Δεν το αρνούμαι. Τα όποια προβλήματα έπρεπε να αντιμετωπιστούν – και μάλιστα καταθέσαμε προτάσεις συγκεκριμένες. Αλλά όχι πονάει το κεφάλι και το κόβουμε».

> Γενικά, πιστεύετε ότι έχουμε δημοκρατία στην Ελλάδα;

«Ελευθερία υπάρχει στην Ελλάδα από το ’74, και η δημοκρατία ασκείται. Ελευθερία λόγου υπάρχει. Είναι ελεύθερος όμως κάποιος που θέλει να πάρει ψωμί και δεν έχει λεφτά; Κάποιος που θέλει να πάρει φάρμακα και δεν έχει λεφτά; Αυτό το είδος της ελευθερίας πάσχει. Πρέπει να κοιτάξουμε πώς αυτός ο λαός ο οποίος έχει προδοθεί όσο κανένας άλλος λαός –όχι από τους ξένους, αλλά από τους ίδιους τους ηγέτες του- θα μπορέσει να σταθεί στα πόδια του.

Είναι κατάσταση αυτή; Κάθε μήνα δεν ξέρω τι μου κόβουν. Συμβαίνει να έχω από τον πατέρα μου πέντε δεκάρες για να μπορώ να επιβιώνω. Άλλοι είναι σε χειρότερη μοίρα. Κι έρχονται και λένε τώρα, μα αυτός ο νόμος ψηφίστηκε με 250 βουλευτές. Και; Και για τη Siemens ψηφίστηκε από όλη τη Βουλή. Έγινε τίποτα; Αυτός ο νόμος εμφανίζεται να χτυπάει τη συναλλαγή και είναι προϊόν συναλλαγής – είναι γνωστό ότι οι βουλευτές της ΝΔ καταφέρονταν εναντίον του, και ξαφνικά άλλαξαν και τον ψήφισαν.

Στην ανοιχτή συγκέντρωση με ομιλητές διανοούμενους που οργάνωσε στα Προπύλαια στις 31 Μαίου 2011

> Θυμάμαι αυτό που είχε πει, ότι διανοούμενος δεν είναι εκείνος που απλώς κατέχει γνώσεις… αλλά χρειάζεται να κρίνει, να διαμαρτύρεται, να μην είναι πρόβατο… Να μη διστάζει να βγει στους δρόμους και να γίνει ένας από τους πολλούς. Ο ίδιος, ως πρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών, ξάφνιασε όταν έλαβε την απόφαση να καλέσει τον κόσμο σε ανοιχτή συγκέντρωση.

> Τον ρωτώ γιατί σήμερα αποτελεί εξαίρεση κάτι που θα έπρεπε να αποτελεί τον κανόνα – δηλαδή ο πνευματικός κόσμος να είναι παρών στις κοινωνικές εξελίξεις. Ακουμπά την πίπα του στο γραφείο. Παύση. Όταν απαντά, είναι εμφανής ο τόνος απογοήτευσης στη φωνή του. Στην έντονη κίνηση των χεριών, αγανάκτηση.

 «Η μεγάλη καταγγελία και κατηγορία για τον πνευματικό κόσμο είναι ότι δεν παρεμβαίνει. Παρενέβημεν κι ακούσαμε τι μας είπαν. Ότι το κάνω γιατί έχω πολιτικές φιλοδοξίες. Δεν έχω πολιτικές φιλοδοξίες. Και πρύτανης που εξελέγην, εξελέγην ακριβώς επειδή το όρισε η κοινότητα. Δεν ανήκω σε κανένα κόμμα, σε καμία οργάνωση, ιδεολογική, θρησκευτική ή οικονομική – πουθενά. Κάνω αυτό που πιστεύω. Πιστεύω ότι το Πανεπιστήμιο αποτελεί κομμάτι της κοινωνίας και πρέπει να λειτουργεί έτσι. Και σε αυτό το πνεύμα οργανώθηκε αυτή η συγκέντρωση. Και δεν την οργάνωσε η “Σπίθα”, όπως είπαν, απλώς προσεκλήθη ένα πρόσωπο επιφανές, ο Θεοδωράκης, να μιλήσει».

Η φωνή του χαμηλώνει. «Και βέβαια τρομοκρατήθηκαν γιατί μαζεύτηκαν αυτές οι χιλιάδες του κόσμου εκεί», λέει. «Αλλά θέλω να δηλώσω», συνεχίζει, με ύφος έντονο, «ότι εμείς, όσο είμαστε εδώ, προς αυτό το δρόμο θα πορευτούμε».

> Έχετε πει ότι αν απεργήσουν οι οδοκαθαριστές, η διαμαρτυρία τους θα εισπράξει μεγαλύτερη προσοχή από ό,τι αν απεργήσουν οι φιλόσοφοι ή οι καθηγητές. Γιατί; Μήπως επειδή καθηγητές δεν έχουν τεθεί μπροστάρηδες στην κοινωνική πρόοδο, ενώ πολλοί είναι «βολεμένοι» και αποτελούν θεωρητικό δεκανίκι του κατεστημένου;

«Αυτό έχει συμβεί. Αλλά το κυριότερο είναι ότι καλλιεργήθηκε η νοοτροπία ότι ο πανεπιστημιακός δάσκαλος πρέπει να δρα μέσα στους τοίχους του Πανεπιστημίου, ότι αυτός είναι ο καλός δάσκαλος, ότι αυτά είναι τα καλά Πανεπιστήμια. Είναι λάθος αυτό. Κάποιος συνάδελφός σας, επικαλούμενος παλιό διπλωμάτη, είπε ότι, στη δεκαετία του ’50, που έβγαιναν φοιτητές, καθηγητές στους δρόμους και μιλούσαν για το Κυπριακό, έκαναν κακό διότι εξόργιζαν τους συμμάχους μας. Και δήλωνε αυτός ο διπλωμάτης ότι εμείς δεν θέλουμε τέτοιους δασκάλους, ούτε τέτοια πανεπιστήμια. Θέλουμε καλά πανεπιστήμια.

Δηλαδή, είναι κακό Πανεπιστήμιο το Μπέρκλεϊ, από το οποίο ξεκίνησε η αμφισβήτηση για τον πόλεμο του Βιετνάμ; Εμείς δεν θέλουμε τέτοιους ακαδημαϊκούς, και γι’ αυτό κινούμεθα από Σεπτέμβρη το Πανεπιστήμιο να βγει έξω από τα όριά του, έξω από τους τοίχους του, και να βοηθήσει την κοινωνία να γίνει καλύτερη. Γι’ αυτό πληρώνει ο ελληνικός λαός. Μια γνώση η οποία δεν έχει αντίκρισμα, δεν αξίζει.

Είναι αυτό που έλεγε ο Μαρξ ότι οι φιλόσοφοι ερμήνευαν κάποτε τον κόσμο – το ζήτημα είναι να τον αλλάξουμε. Αυτό προσπαθούμε. Για να γίνει καλύτερος, όχι χειρότερος.

Και οι νόμοι δεν είναι αυτοί που αλλάζουν τον χάρτη της Παιδείας ούτε τον χάρτη της κοινωνίας. Από τη Μεταπολίτευση και μετά έχουν ψηφιστεί τέσσερις νόμοι-πλαίσια. Κι όλοι, ο ένας μετά τον άλλον, απέτυχαν. Η νοοτροπία πρέπει να αλλάξει».

> Πώς βλέπετε το κίνημα των πλατειών; Εισήγαγε κάτι νέο;

«Το κίνημα αυτό το βλέπω σαν αντίδραση συναισθηματική, ή και βιολογική αν θέλετε, αλλά ως εκεί. Δεν νομίζω ότι μπορεί να αποτελέσει πολιτικό φορέα. Είναι αντίδραση σε μια πολιτική που ασκείται του ψεύδους και της απάτης.

Όταν πρωτοελέχθη από την κυβέρνηση ότι θα μπούμε στο Μνημόνιο, πίστεψα ότι τα λεφτά μου θα πάνε εκεί που πρέπει για να βοηθηθεί το κράτος. Όταν όμως έβλεπα τα ψεύδη το ένα μετά το άλλο, με αποκορύφωμα τη δήλωση του πρώην υπουργού Οικονομικών να λέει ότι το Μνημόνιο και στη σύλληψη και στην εκτέλεσή του απέτυχε, μπορούσα να συναινέσω σε αυτή τη διαδικασία; Αυτή την αντίδραση που ένιωσα εγώ απέναντι σε αυτή την εξουσία του ψεύδους την έχουν νιώσει χιλιάδες συμπολίτες μας.

Από κει και πέρα, όμως, αυτό που συνέβη στις πλατείες πρέπει να το αξιοποιήσουν για να αλλάξει το σύστημα, το οποίο όλοι λένε ότι στην Ελλάδα είναι χρεοκοπημένο. Πρέπει να αλλάξει. Δεν πάει άλλο».

> Προσπαθούν να μας πείσουν ότι το Μνημόνιο είναι μονόδρομος. Υπάρχουν «μονόδρομοι»;

«Όχι, βέβαια. Μονόδρομος είναι η υποταγή. Το να κάτσεις να σκεφτείς διαφορετικά δεν είναι μονόδρομος καθόλου. Υπάρχουν λύσεις. Και στο κάτω κάτω, γι’ αυτό υπάρχουν οι πολιτικοί, για να βρίσκουν τις λύσεις. Διαφορετικά, πρέπει να φύγουν».

> Πρέπει να περιμένουμε τις λύσεις μόνο από τους πολιτικούς ή από κάποιον «σωτήρα»; Ως πολίτες δεν πρέπει να την ασκούμε κι εμείς; Τι σημαίνει τελικά πολιτική;

«Ο Μακμίλαν, ο πρώην πρωθυπουργός της Αγγλίας, είχε πει ότι πολιτική σημαίνει άνθρωποι – και δυστυχώς η παρούσα πολιτική συγκυρία δεν το λαμβάνει υπόψη της. Κόβει μισθούς, κόβει λεφτά, σαν να έχει να κάνει με νούμερα και τίποτε άλλο. Δεν σκέφτονται κανέναν. Όταν σήμερα το 50% των νέων είναι άνεργοι, πού πάμε; Μόνο μία αντίδραση παλλαϊκή θα μπορέσει να δώσει μια άλλη διέξοδο.

Θα σας πω κάτι που θα σας φανεί περίεργο. Έχω την εντύπωση ότι η μόνη κοινοβουλευτική επανάσταση μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, έγινε στα μέσα της δεκαετίας του ’50, όταν, έχοντας πεθάνει ο Παπάγος, κι ενώ επρόκειτο να αναλάβει ένας εκ των αντιπροέδρων Κανελλόπουλος ή Στεφανόπουλος, το παλάτι πήρε έναν άγνωστο πολιτικό, τον Καραμανλή, και τον έκανε πρωθυπουργό. Ασχέτως αν συμφωνεί κανείς ή όχι με το πρόσωπο ή την πολιτική του, το βέβαιο είναι ότι η επιλογή του Καραμανλή άλλαξε την πορεία του τόπου.

Το 1963, φεύγει ο Καραμανλής, επικρατεί η Ένωση Κέντρου, ακολουθεί μια περίοδος έντονη και φτάνουμε στη δικτατορία. Καταργείται η δικτατορία, και αμέσως μετά τη δικτατορία, στη μεταπολίτευση, ποια είναι τα πρόσωπα: Καραμανλής, Παπανδρέου, Μαύρος, Κανελλόπουλος, τα ίδια πρόσωπα. Αυτά διαχειρίστηκαν την εξουσία, και όταν τέλειωσαν αυτά, εμφανίζονται οι γιοι και οι ανιψιοί και συνεχίζουνε. Σαν να γύρισε το ρολόι στο ’63 και δεν έγινε τίποτε.

Αυτό το οποίο έγινε στη δεκαετία του ’50 προσδοκώ ότι θα μπορούσε να γίνει τώρα, όχι πια με την επιλογή από κάποια βασιλική αρχή, αλλά μέσα από τον ίδιο τον κόσμο. Αν υπάρχει κάτι που δεν το περιμένουμε, μπορεί ο κόσμος να πάρει μια άλλη τροπή, διαφορετικά με τα υφιστάμενα πρόσωπα, τους υφιστάμενους πολιτικούς σχηματισμούς, δεν βλέπω τι μπορεί να γίνει. Αυτό δε σημαίνει ότι θα καταργηθούν τα κόμματα αυτά που υπάρχουν τώρα, αλλά κάτι να γίνει στην εξουσία».

> Από κάτω προς τα πάνω…

«Μπορεί ο ίδιος ο λαός να αναλάβει την ευθύνη. Με αυτή την έννοια είναι σημαντικός ο ξεσηκωμός των πλατειών, γιατί ταράζει τα λιμνάζοντα νερά και κάτι λέμε ότι θα μείνει στην επιφάνεια για να μας τραβήξει κι εμάς επάνω».

Είστε από τους πνευματικούς ανθρώπους που δίνουν εύληπτα μέσα από τα συγγράμματά τους σύνθετες έννοιες. Αυτό γίνεται συνειδητά, σε μια προσπάθεια εκλαΐκευσης της γνώσης;

«Εγώ πιστεύω ότι όσο πληρέστερη γνώση έχει ένας λαός, τόσο καλύτερα συμπεριφέρεται. Αυτό είναι το βασικό μου αξίωμα. Σας λέω ότι το να γράψω ένα βιβλίο μου παίρνει πολύ λιγότερο χρόνο από το να το επεξεργαστώ. Όλη μου η προσπάθεια είναι κάτι που γράφω να μπορεί να το καταλάβει και η τελευταία νοικοκυρά. Δεν ξέρω πόσο το έχω πετύχει, αλλά αυτός είναι ο στόχος μου».

> Αυτό μπορεί να βοηθήσει να βγούμε από την ηθική κρίση; Κατά τη γνώμη σας, η σημερινή κρίση είναι μόνο οικονομική ή και ηθική;

«Η ηθική είναι ένα λάστιχο, ένα ακορντεόν, που το μεταχειρίζεται κανείς πολύ εύκολα. Νομίζω ότι είναι μια κρίση περισσότερο πνευματική αυτή που περνάμε, νομίζω ότι πολύς κόσμος δεν μπορεί να προσανατολιστεί. Και αυτό είναι το μεγάλο χρέος των διανοουμένων οι οποίοι διαθέτουν κάποιες γνώσεις και έρχονται να συμμειχθούν με τον κόσμο, να του μεταφέρουν αυτό, να ξέρει τι κάνει, τι ζητάει. Όλα εξαρτώνται από το πόσο καλά ξέρεις την κατάσταση για να μπορείς να προσανατολιστείς. Κι αυτό μόνο η γνώση, η παιδεία μπορεί να το δώσει».

Έχει παντρέψει τη φιλοσοφία με το θέατρο, γράφοντας και σκηνοθετώντας για το σανίδι έργα με θέμα τη ζωή μεγάλων φιλοσόφων, στα οποία πρωταγωνιστεί ο ίδιος.

> Το εκπαιδευτικό μας σύστημα μάλλον βγάζει ανθρώπους «τεμαχισμένους»: που διαθέτουν εγκυκλοπαιδικές γνώσεις, αλλά μπορεί να μην γνωρίζουν να ζωγραφίζουν, να τραγουδούν, να χορεύουν. Εσείς έχετε παντρέψει τη φιλοσοφία με το θέατρο, σε μια ολοκληρωμένη εκπαιδευτική διαδικασία. Πώς προέκυψε αυτό;

«Το θέατρο είναι μια εκπαιδευτική διαδικασία, γι’ αυτό και οι αρχαίοι έλεγαν “εδίδαξε”, δεν έλεγαν “ανέβασε το τάδε έργο”. Σαφώς και υπήρχε ένα πάθος για το θέατρο, από την πλευρά μου, και σαφώς υπάρχει και αυτό το πάθος για τη φιλοσοφία. Εξάλλου, ο συνεκτικός κρίκος μεταξύ φιλοσοφίας και θεάτρου είναι ο διάλογος».

> Δεχθήκατε και τη χλεύη, όμως…

«Αν στο εξωτερικό υπήρχε ένας πανεπιστημιακός καθηγητής, και ακόμα περισσότερο ένας πρύτανης, ο οποίος τολμούσε να βγει γυμνός επάνω στο θεατρικό σανίδι, αυτό θα αποτελούσε ένα γεγονός. Στην Ελλάδα, αποτέλεσε αντικείμενο χλεύης.

Επειδή δεν έχουν να με κατηγορήσουν για σκάνδαλα, οικονομικά, σεξουαλικά ή οτιδήποτε, όποτε θέλουν να μου επιτεθούν, αναφέρονται σε μένα, ειρωνευόμενοι: «ο ηθοποιός», λένε. Και στη Βουλή και δημοσιογράφοι… Δεν με απασχολεί, ουδέποτε διαμαρτυρήθηκα. Ας το κάνουν. Αυτό που θέλω να κάνω, και νομίζω ότι μέσω αυτού μπορώ να προσφέρω κάτι στην κοινωνία περισσότερο, το κάνω. Εκεί που απευθύνομαι, έχω την αποδοχή. Διότι σας διαβεβαιώ ότι, όπου κι αν παίξαμε, άνθρωποι από πολύ περιορισμένων γνώσεων μέχρι καθηγητές, έρχονται, παρακολουθούν και ικανοποιούνται με αυτό που βλέπουν».

> Μου έρχεται στο νου κάτι που είχα διαβάσει στο βιβλίο του «Η Αιώνια Επιστροφή της Φιλοσοφίας»: «Φιλοσοφώ σημαίνει παίρνω ένα δρόμο από την αρχή και τον περπατάω για να δω τι δεν έκανα σωστά όταν τον περπάτησα προηγουμένως». Πόσο ανάγκη έχουμε σήμερα τη φιλοσοφία; τον ρωτώ.

«Ο δρόμος που πήραμε μετά τη Μεταπολίτευση έχει οδηγήσει σε ένα τείχος, σε ένα αδιέξοδο, παντού: στην οικονομία, στην παιδεία, στην τέχνη… Μήπως έχουμε πάρει στραβό δρόμο και πρέπει να ξαναγυρίσουμε; Αυτό μπορεί να το επιτύχει μόνο η φιλοσοφία.

Φιλοσοφία σημαίνει βλέπω τα πράγματα αλλιώς. Μόνο που δεν αρκεί μόνο να σκέφτεσαι, χρειάζεται και να πράττεις. Η σκέψη θα σε οδηγήσει να ανατρέψεις τα πράγματα.

Λέει ο Βιτγκεστάιν: ο σκύλος ξέρει ότι κάθε βράδυ το αφεντικό του θα έρθει στις 9 η ώρα. Τον περιμένει στην πόρτα. Δεν ξέρει ότι μπορεί να μην έρθει απόψε και να ’ρθει μεθαύριο. Ο άνθρωπος μπορεί να το σκεφτεί αυτό. Μπορεί να σκεφτεί κιόλας ότι ο κόσμος, η κοινωνία, είναι όπως είναι, αλλά μπορεί να είναι κι αλλιώς. Το μεγάλο στοίχημα είναι από κει κι ύστερα να επιλέξει να το κάνει. Διανοούμενος δεν είναι αυτός που μόνο σκέφτεται, αλλά και αυτός που κάνει. Και τέτοιο είδος ανθρώπου πνευματικού θέλω να είμαι, που θέλει τη γνώση να την κάνει εργαλείο να τη μετουσιώσει, για να αλλάξει η κοινωνία».

> Σε μια εποχή αδιεξόδων, είναι μάλλον ευχάριστη σύμπτωση ένας καθηγητής Φιλοσοφίας να βρίσκεται στη θέση το πρύτανη. Τι προθέσεις έχει; Θα βγει με τους φοιτητές του ξανά στους δρόμους;

«Εγώ αν είναι να βγω στους δρόμους, θα βγω μόνος μου», μου απαντά κατηγορηματικά. «Δεν φέρομαι από κανέναν. Αν κρίνω ότι πρέπει να βγω στο δρόμο όπως βγήκα στα Προπύλαια, θα το κάνω. Δώσαμε έναν όρκο μπαίνοντας στο Πανεπιστήμιο, κι αυτό τον όρκο οφείλω να τον τηρήσω μέχρι κεραίας, ό,τι και να μου πούνε»…

Νέστορ Κίρχνερ: Ο άνθρωπος που απελευθέρωσε την Αργεντινή από το ΔΝΤ

Ο πρώην πρόεδρος της Αργεντινής Νέστορ Κίρχνερ, που απελευθέρωσε τη χώρα από το ΔΝΤ

της Δέσποινας Παπαγεωργίου [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash", τ. Οκτωβρίου 2011]

[Μετά την πολύκροτη χρεοκοπία της, το 2001, η Αργεντινή, μέχρι τότε "υπόδειγμα" υπακοής στο ΔΝΤ, βούλιαζε ολοένα και βαθύτερα στην εξαθλίωση. Μέχρι που, δύο χρόνια αργότερα, το 2003, την προεδρία της χώρας ανέλαβε ο Νέστορ Κίρχνερ. Ο Κίρχνερ, αφού διαπραγματεύτηκε σκληρά και πέτυχε πιο ευνοϊκούς όρους από το ΔΝΤ, διέγραψε το 75% του χρέους της Αργεντινής, σε μια κίνηση που έχει χαρακτηριστεί ως "η μεγαλύτερη αναδιάρθρωση χρέους στην ιστορία". Τελικά, το 2006, απελευθέρωσε οριστικά τη χώρα από το ΔΝΤ. Από το 2003 και μετά, η χώρα σημειώνει αλματώδη ανάπτυξη και 11 εκατ. άνθρωποι έχουν βγει από τη φτώχεια. Πρόσφατα, η διάδοχος του τεθνεώτος πλέον Κίρχνερ, σύζυγός του Κριστίνα Φερνάντες, αύξησε μισθούς και συντάξεις ενώ το ΔΝΤ την προειδοποιεί να... "χαλιναγωγήσει" την ανάπτυξη...]

2003. Άνευ προηγουμένου πανικός επικρατεί στο προπύργιο της «Συναίνεσης της Ουάσιγκτον», το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο. Αξιωματούχοι του ιδρύματος και διεθνή επενδυτικά γεράκια βράζουν από θυμό, τον οποίο αδυνατούν να διαχειριστούν. Αδυνατούν και να καταλάβουν τι είχε συμβεί. Δεκαετίες τώρα ακολουθούσαν, απολύτως επιτυχημένα, την τακτική του κινηματογραφικού «Νονού» Μάρλον Μπράντο: «Θα σου κάνω μια προσφορά που δεν μπορείς να αρνηθείς», έλεγε το ΔΝΤ στα κράτη που ζητούσαν δάνεια και, βάζοντάς τους το πιστόλι στον κρόταφο, τα έδενε χειροπόδαρα στην προκρούστεια κλίνη του νεοφιλελεύθερου στραγγαλισμού. Τώρα, κάποιος είχε αρνηθεί την «προσφορά» τους. Και αυτός δεν ήταν άλλος από τον τότε νεοεκλεγέντα Αργεντίνο πρόεδρο Νέστορ Κίρχνερ.

Η χώρα είχε ξεπουλήσει ό,τι είχε και δεν είχε. Ασημικά και οικογενειακά κειμήλια. Είχε «απελευθερώσει» την αγορά, είχε απολύσει 700.000 δημόσιους υπαλλήλους, είχε ιδιωτικοποιήσει την κοινωνική ασφάλιση και πουλήσει 400 κρατικές επιχειρήσεις που αντιστοιχούσαν στο 7% του ΑΕΠ της. Η Αργεντινή ήταν το χαϊδεμένο παιδί του ΔΝΤ, το πιο υπάκουο, εκείνο με τη μεγαλύτερη πρόοδο από όλα…

Για να πάρει ακόμα μεγαλύτερο έπαινο από τους διεθνείς τραπεζίτες, το 1991 συνέταξε το περίφημο «Σχέδιο Μετατρεψιμότητας» («Convertibility Plan») και παρέδωσε ουσιαστικά τον έλεγχο του νομίσματός της στα χέρια του επικεφαλής της Αμερικανικής Κεντρικής Τράπεζας Άλαν Γκρίνσπαν: το πέσο είχε συνδεθεί με το δολάριο σε αναλογία 1:1.

Ως γνήσιοι εκπρόσωποι της περίφημης νεοφιλελεύθερης Σχολής του Σικάγο κι ενός συστήματος που ιδιωτικοποιεί τα κέρδη και κοινωνικοποιεί τις ζημιές, οι αξιωματούχοι του ΔΝΤ έτριβαν τα χέρια τους για την «επιτυχία». Ακόμα και όταν η υποτίμηση του μεξικανικού (1995) και του βραζιλιανικού (1998) νομίσματος κατέστησαν τα προϊόντα των δύο αυτών χωρών φθηνότερα στις διεθνείς αγορές και έστειλαν τις «ακριβές» αργεντινικές εξαγωγές να βουλιάξουν, ενώ το εμπορικό ισοζύγιο της χώρας άρχισε να γίνεται υπερβολικά ελλειμματικό, εκείνοι χορηγούσαν μια σειρά από δάνεια, με αποκορύφωμα το «έκτακτο δάνειο» 40 δισ. δολαρίων, το 2001. Στόχος, να επιβεβαιώσουν ότι η Αργεντινή «μπορούσε να υπερασπιστεί το νόμισμά της».

Και φυσικά, οι δημόσιες δαπάνες μειώνονταν. «Το να μειώνεις τις δαπάνες κατά τη διάρκεια μιας ύφεσης είναι σαν να κατεβάζεις τον διακόπτη του μηχανήματος που κρατά στη ζωή ασθενή που βρίσκεται σε κώμα», γράφει ο Ρίτσαρντ Πιτ στο βιβλίο του «Η Ανίερη Τριάδα». Πράγματι, από τη δράση του «ευαγούς» ιδρύματος στη χώρα, το ΑΕΠ συρρικνώθηκε κατά 21%. Επιπλέον, οι κοινωνικές συνέπειες ήταν εκρηκτικές: το ποσοστό εκείνων που ζούσαν κάτω από το όριο της φτώχειας διπλασιάστηκε από 21% το 1990 σε 53% (!) το 2002, ενώ η επίσημη ανεργία είχε σκαρφαλώσει στο 21% και η υποαπασχόληση, στο 18%.

Ο κρότος από τη χρεοκοπία του «φωτεινού υποδείγματος» του ΔΝΤ, το 2001, έφθασε στ’ αυτιά ολόκληρου του πλανήτη προκαλώντας τρομερή αίσθηση. Επρόκειτο για τη μεγαλύτερη στην παγκόσμια ιστορία (95 δισ. δολάρια). Σπρώχνοντας την ήδη υπερχρεωμένη χώρα στον γκρεμό, το ΔΝΤ είχε, λίγο πριν, αρνηθεί να χορηγήσει άλλο δάνειο…

Το «αργεντινάσο», όπως ονομάστηκε το ξέσπασμα της λαϊκής οργής το 2001, ήταν το αποκορύφωμα τριών δεκαετιών κατά τις οποίες οι κυβερνήσεις με την πολιτική τους εργάστηκαν στην κατεύθυνση αποσύνθεσης ενός οικονομικού μοντέλου που βασιζόταν στις κρατικές επιχειρήσεις και το κοινωνικό κράτος.

Αυτή η διαδικασία ήταν μέρος ενός ευρύτερου κύματος ιδιωτικοποιήσεων που είχαν αρχίσει να ενορχηστρώνουν τη δεκαετία του ’70 σε Λατινική Αμερική και ΕΣΣΔ οι εκπρόσωποι της Σχολής του Σικάγο, που πλέον είχαν «αλώσει» το ΔΝΤ. Αυτοί είχαν ξεκινήσει την τους από τη Χιλή του δικτάτορα Αουγκούστο Πινοσέτ, του οποίου συνέταξαν το οικονομικό πρόγραμμα.

Στην Αργεντινή, η διαδικασία αποσύνθεσης του κοινωνικού κράτους ξεκίνησε με τη στρατιωτική χούντα του Ραφαέλ Βιντέλα (1976-1983) και αποκρυσταλλώθηκε στη κυβέρνηση του Κάρλος Μενέμ (1989-1999). Ο Μενέμ ιδιωτικοποίησε το 90% των κρατικών επιχειρήσεων. Το 2006, θα αποκαλυπτόταν ότι το πρόγραμμα ιδιωτικοποιήσεων της Αργεντινής είχαν εκπονήσει οι δύο μεγαλύτεροι δανειστές της: η JP Morgan και η Citibank. Έχοντας δηλαδή καθορίσει ποιες επιχειρήσεις θα πουληθούν και σε ποια τιμή, οι τραπεζίτες αυτοί έπαιρναν, ως δανειστές της Αργεντινής, τα χρήματα που οι πολίτες έδιναν μέσω φορολογίας για να ξεπληρώσουν το δάνειο, και με αυτά αγόραζαν τις κρατικές επιχειρήσεις…

Ένας Αργεντινός «ήρωας της ανεξαρτησίας»

"Που να με πάρει ο διάολος, η Αργεντινή δεν πρόκειται να επιστρέψει στο ΔΝΤ", είπε ο Κίρχνερ. Εδώ, με τη νυν πρόεδρο της Αργεντινής και σύζυγό του Κριστίνα Φερνάντες.

Οι ιαχές ενός εξαθλιωμένου από τη φτώχεια οργισμένου πλήθους, ο ήχος των κατσαρολικών που ηχούσαν στους δρόμους, οι κραυγές των δολοφονηθέντων στον αναβρασμό του 2001 ηχούσαν ακόμα στα αυτιά του Νέστορ Κίρχνερ, όταν αυτός ανέλαβε την προεδρία μιας βουτηγμένης στην απόγνωση Αργεντινής το 2003.

Είχαν περάσει σχεδόν δύο χρόνια από τότε που το ελικόπτερο απογειώθηκε φυγαδεύοντας από τη χώρα υπό τις ζητωκραυγές ενός μανιασμένου πλήθους τον «πρόεδρο της χρεοκοπίας» Φερνάντο ντε λε Ρούα, ο οποίος είχε διαδεχθεί τον «αρχιτέκτονα της χρεοκοπίας» Κάρλος Μενέμ. Τώρα, η καρέκλα της ηγεσίας της Αργεντινής έμοιαζε με καυτή πατάτα. Κανείς δεν την ορέγονταν. Κανείς δεν στέριωνε σε αυτή. Τέσσερις πρόεδροι άλλαξαν τους 18 μήνες που προηγήθηκαν του Κίρχνερ.

Με τις διακηρύξεις του εναντίον του νεοφιλελευθερισμού, ο κεντροαριστερός περονιστής Νέστορ Κίρχνερ αναδείχθηκε γρήγορα σε σκληρό αντίπαλο για τον Μενέμ. Όταν οι δημοσκοπήσεις άρχισαν να φέρνουν τον Κίρχνερ 60-70% μπροστά από τον Μενέμ, ο τελευταίος αποσύρθηκε από την προεκλογική κούρσα.

Ακολουθώντας τα χνάρια του ελευθερωτή της Λατινικής Αμερικής από την ισπανική αποικιοκρατία Σιμόν Μπολιβάρ, ο Κίρχνερ αποφάσισε να απελευθερώσει την άλλοτε πολύ πλούσια και υπερήφανη Αργεντινή από τον οικονομικό δυνάστη της.

Δεν άργησε να δώσει το στίγμα του. Δεν πρόκειται να δεχθώ τους όρους του ΔΝΤ που εξυπηρετούν τους ξένους δανειστές, είπε, και, το Σεπτέμβριο του 2003, η Αργεντινή αθέτησε τις υποχρεώσεις της στην αποπληρωμή δανείου προς το ίδρυμα – κάτι που μέχρι τότε μόνο υποανάπτυκτες χώρες είχαν πράξει. Μετά από σκληρές διαπραγματεύσεις, το ΔΝΤ συμφώνησε στην πρόταση Κίρχνερ ότι μόνο το 3% του προϋπολογισμού θα χρησιμοποιούνταν για την αποπληρωμή του χρέους. Προτεραιότητά μας, είχε διακηρύξει ο Κίρχνερ, είναι οι άνεργοι και οι δημόσιες επενδύσεις. Και κάλεσε τους διεθνείς δανειστές να επισκεφθούν τη χώρα για να δουν «τι σημαίνει φτώχεια».

Όλοι φοβούνταν ότι το ΔΝΤ μπορεί να έκοβε τη ροη πιστώσεων. Ο Κίρχνερ αρχικά πέτυχε συμφωνία για πίστωση 12,5 δισ. δολαρίων από το ίδρυμα. Όταν, όμως, το 2004 η πίεση του ΔΝΤ προς τη χώρα για να ολοκληρώσει τις διαπραγματεύσεις για το χρέος με τους πιστωτές της άρχισε να γίνεται ασφυκτική, η Αργεντινή διέκοψε το δάνειό της.

Ήταν τον Ιούνιο του 2005, που ο Κίρχνερ θα έκανε διεθνείς κερδοσκόπους και επενδυτές να νομίζουν ότι κάτι δεν άκουσαν καλά. Είχε έρθει η στιγμή για τη γονατισμένη και εξαθλιωμένη χώρα να σηκώσει κεφάλι και να κάνει στο ΔΝΤ «μια προσφορά που δεν μπορούσε να αρνηθεί»: Θα αποπληρώσω το χρέος, είπε ο Κίρχνερ, αλλά διαγράφοντας το 70-75% αυτού! Θα πληρώσω, δηλαδή, για κάθε χρωστούμενο δολάριο 25-30 σεντς! Η πρόταση-καταπέλτης για αναδιάρθρωση του χρέους στηρίχθηκε στο επιχείρημα ότι το μεγαλύτερο ποσοστό του βρισκόταν στα χέρια των κερδοσκόπων που είχαν εισρεύσει αθρόα στη χώρα το ’90.

Ο Κίρχνερ, ως γνήσιος περονιστής, επέλεξε να διαρρήξει τη σχέση του με τους πιστωτές, παρά το κοινωνικό συμβόλαιο με τους πολίτες της Αργεντινής. Κανείς δεν είχε τολμήσει να ορθώσει τέτοιο ανάστημα στο ΔΝΤ μέχρι εκείνη τη στιγμή. Οι δανειστές εξοργίστηκαν. Το ΔΝΤ αιφνιδιάστηκε. Ο Κίρχνερ όμως εμφανιζόταν στιβαρός και εξαιρετικά αποφασισμένος: αυτή είναι η προσφορά, τους είπε. Και είναι η τελική…

Μπροστά την προοπτική να χάσουν το σύνολο των χρημάτων τους, οι περισσότεροι δανειστές και το ΔΝΤ δεν μπόρεσαν να αρνηθούν. Ο Κιρχνερ εξοικονόμησε έτσι στην Αργεντινή περισσότερα από 67 δισ. δολάρια, σε κάτι που ακόμα και σχετική Έκθεση προς το Κογκρέσο χαρακτήριζε ως «τη μεγαλύτερη μείωση-αναδιάρθρωση χρέους που έχει επιτευχθεί στα χρονικά από αναπτυσσόμενη χώρα» (CRS Report for Congress, Mark P. Sullivan, 12 Οκτωβρίου 2006).

Με κομμένη την ανάσα

ΔΝΤ, πιστωτές και Αργεντίνοι κρατούσαν την ανάσα τους – για διαφορετικούς λόγους ο καθένας. Το ινστιτούτο Stratfor έγραφε ότι «αν η Αργεντινή απομακρυνθεί επιτυχώς από τα χρέη της, δηλαδή αν δεν καταρρεύσει οικονομικά όταν αποκλειστεί από τις διεθνείς χρηματαγορές εξαιτίας της μη αποπληρωμής των οφειλών της, τότε μπορεί άλλα κράτη να ακολουθήσουν το παράδειγμά της». Και κατέληγε: «Αυτό θα είχε ως αποτέλεσμα να διακοπεί οριστικά η οποιαδήποτε θεσμική και πολιτική επιρροή που έχει απομείνει στο ΔΝΤ»… Εξάλλου, οι ΗΠΑ -κύριος μέτοχος του ΔΝΤ και ο μόνος με δικαίωμα βέτο σε αυτόν- πάντα πίστευαν ότι το σάπιο μήλο μπορεί να χαλάσει και τα άλλα στο βαρέλι…

Πράγματι, εκείνη τη περίοδο, η ανησυχία για να περισωθεί το (όποιο) κύρος του ΔΝΤ ήταν μεγάλη: το ίδρυμα είχε καταφέρει να λαβώσει τις άλλοτε περίφημες «ασιατικές τίγρεις». Οι χώρες της Νοτιοανατολικής Ασίας, που είχαν αναπτυχθεί εφαρμόζοντας ακριβώς το αντίθετο από τις συνταγές του, όταν αντιμετώπισαν πρόβλημα, ζήτησαν τη συνδρομή του ΔΝΤ. Και τώρα έβγαζαν επιθανάτιους ρόγχους….

Αντίθετα με την επιθυμία των διεθνών κερδοσκόπων, που θα ήθελαν να ανάψουν το πούρο τους στις φλόγες μια ευκταίας γι’ αυτούς οικονομικής καταστροφής της Αργεντινής, η χώρα, όχι μόνο δεν κατέρρευσε οικονομικά, αλλά κατέγραψε «ισχυρή ανάκαμψη», όπως σημειώνει και η προαναφερθείσα έκθεση προς το Κογκρέσο. Με την πολιτική που εφάρμοσε, ο Κίρχνερ πυροδότησε μέσο όρο ρυθμού ανάπτυξης 8% τα επόμενα τέσσερα χρόνια, έβγαλε από τη φτώχεια 11 εκατομμύρια ανθρώπους σε ένα πληθυσμό 40 εκατομμυρίων και μείωσε την ανεργία από 24% το 2002, σε 11% στις αρχές του 2006!

Στον πυρετό της «κόκκινης παλίρροιας»

Με χέρι σταθερό, αποφασιστικά βήματα και μεθοδικές κινήσεις, ο Κίρχνερ είχε καταφέρει μέχρι τώρα πολλά. Ήταν όμως αποφασισμένος να αποτινάξει οριστικά από τη χώρα του το καρκίνωμα του ΔΝΤ και να στείλει στα σπίτια τους τα αγόρια της Σχολής του Σικάγο που επί χρόνια ήταν εκείνοι που διοικούσαν πραγματικά την Αργεντινή.

Είχε αποσυνδέσει ήδη το πέσο από το δολάριο, όταν το Νοέμβριο του 2005, υπέγραψε με τον πρόεδρο της Βενεζουέλας Ούγκο Τσάβες τη Συμφωνία του Ορενόκο. Σύμφωνα με αυτή, η Βενεζουέλα θα αγόραζε αργεντίνικα κρατικά ομόλογα. Προς το τέλος του 2005 θα δήλωνε στην αργεντίνικη εφημερίδα «El Clarin» ότι το ποσό που θα διέθετε η Βενεζουέλα για αγορά ομολόγων θα ανερχόταν στα 2,4 δισ. δολάρια!

«Που να με πάρει ο διάολος, δεν υπάρχει περίπτωση η Αργεντινή να επιστρέψει στο ΔΝΤ», αναφώνησε ο Κίρχνερ το 2006, όταν η χώρα αποπλήρωνε το χρέος της προς το χρηματοπιστωτικό ίδρυμα (9,5 δισ. δολάρια) και έσπαγε τα δεσμά της οικονομικής σκλαβιάς της. Για την αποπληρωμή, η χώρα χρησιμοποίησε το ένα τρίο των συναλλαγματικών αποθεμάτων της (foreign reserves), το οποίο όμως αναπληρώθηκε από την αγορά ομολόγων από τη Βενεζουέλα.

Τη συμφωνία με τον Τσάβες, ο Κίρχνερ δεν θα την είχε ποτέ επιτύχει αν δεν είχε φροντίσει εξαρχής να συνάψει πολύτιμες συμμαχίες με τους ηγέτες της «κόκκινης παλίρροιας», η στάθμη της οποίας ανέβαινε τότε με γεωμετρική πρόοδο στη Λατινική Αμερική. Η Ουάσιγκτον είχε θορυβηθεί βλέποντας την επί αιώνες «πίσω αυλή» της, που γνώρισε αλλεπάλληλες παρεμβάσεις της να αναδεικνύει ηγέτες που συμμερίζονταν ένα μπολιβαριανό όραμα: η επανάσταση της Κούβας δεν είχε προλάβει να γεράσει μαζί με τον Φιντέλ Κάστρο. Ο Κίρχνερ μπήκε στην «κόκκινη συμμαχία», με τον Ούγκο Τσάβες, τον (πρώην πλέον πρόεδρο της Βραζιλίας) Λουίς Ιγνάσιο Λούλα ντα Σίλβα της Βραζιλίας, τον Έβο Μοράλες της Βολιβίας και τον Ραφαέλ Κορέα του Ισημερινού. Διατέλεσε μάλιστα και γενικός γραμματέας της Ένωσης Νοτιοαμερικανιών Εθνών (Union of South American Republics / UNASUR), θέση από την οποία μεσολάβησε στην κρίση Βενεζουέλας-Κολομβίας.

Μετά την «έξοδο» από το ΔΝΤ, καθόλου τυχαία, η μέχρι πρότινος κατασπαραγμένη και ταπεινωμένη Αργεντινή, θα απογείωνε τον «απελευθερωτή» Κίρχνερ σε δυσθεώρητα δημοσκοπικά ύψη: ένα εκπληκτικό 75% των Αργεντίνων δήλωνε ότι αποδέχεται την πολιτική του. Το ποσοστό αυτό ωστόσο, ήγειρε ταυτόχρονα φόβους για συγκεντρωτισμό της εξουσίας.

Ο λαός της Αργεντινής έδειχνε, όμως, πως εμπιστευόταν τον Κίρχνερ και ο προαναφερθείς φόβος ήταν σίγουρα μικρότερος από το συλλογικό τρόμο της εξαθλίωσης υπό το ΔΝΤ. Το πιο σημαντικό που πέτυχε ο πρόεδρος αυτός της Αργεντινής είναι πως κατόρθωσε να δώσει πίσω στους πολίτες της χώρας του τη χαμένη τους υπερηφάνεια και αξιοπρέπεια και, μαζί, το κλεμμένο με δόλο από τα παιδιά του Σικάγο χαμόγελό τους.

«Δεν έχουμε πλέον κανέναν εχθρό στην προεδρία»

Οι Μανάδες της Πλατείας Μαίου δεν θρηνούν πια. Ο Κίρχνερ φρόντισε να τιμωρηθούν οι εμπλεκόμενοι στη δικτατορία Βιντέλα, ενώ αποκαθήλωσε όσα πορτρέτα δωσίλογων αξιωματικών "κοσμούσαν" τους τοίχους στρατιωτικών σχολών.

Η εγκαθίδρυση μιας πιο δίκαιης τάξης πραγμάτων ήταν ένας στόχος του Κίρχνερ που, για να επιτευχθεί, έπρεπε να ξεριζωθεί ένα ακόμη «αγκάθι» από τη συλλογική μνήμη του έθνους. Παράλληλα, λοιπόν, με την ολομέτωπη επίθεση στο ΔΝΤ, ο Αργεντίνος πρόεδρος ξεκίνησε την κάθαρση για την περίοδο της δικτατορίας του Βιντέλα – που ίσως να μην είχε πέσει ποτέ αν δεν προκαλούσε τον πόλεμο των Φόκλαντ.

Ο Κίρχνερ, όχι μόνο κατάργησε το νομικό πλαίσιο που παρείχε ασυλία στους δικτάτορες, αλλά ήρε τις προσωπικές τους χάριτες και αποκαθήλωσε τα κάδρα με τις φωτογραφίες του από τις στρατιωτικές σχολές όπου είχαν διατελέσει διοικητές. Οι ασκοί του Αιόλου άνοιξαν για πρωταίτιους και κατώτερα στελέχη που εμπλέκονταν στον «Βρώμικο Πόλεμο», που κατέληξε σε 30.000 νεκρούς και αγνοούμενους.

Ήταν τότε, που ακόμα και αυτές οι τραγικές φιγούρες, οι διαβόητες «Μανάδες της Πλατείας Μαΐου» (Madres de la Plaza se Mayo), οι οποίες διαδήλωναν για 25 ολόκληρα χρόνια ζητώντας πληροφορίες για τους 30.000 αγνοούμενους του «Βρώμικου Πολέμου», ανακοίνωσαν ότι τερματίζουν τις διαδηλώσεις τους, αφού «δεν έχουν πλέον κανέναν εχθρό στην προεδρία»…

Διάδοχοι των Περόν

Σύντροφό τους στη ζωή αλλά και την πολιτική δράση, ο Κίρχνερ είχε τη σύζυγό του Κριστίνα Φερνάντες. Οι δυο τους είχαν αναπτύξει σε νεαρή ηλικία ενεργό δράση στο κόμμα των Περονιστών στη Λα Πλάτα. Το 1991, ο Κίρχνερ έγινε κυβερνήτης της πολιτείας της Σάντα Κρουζ, θέτοντας τα θεμέλια για τη μεταπήδησή του στην κεντρική πολιτική σκηνή. Ο Κίρχνερ παραιτήθηκε από την προεδρία της χώρας το 2007 και τον διαδέχθηκε η συζυγός του, η οποία κυβερνά μέχρι σήμερα.

Ο Κίρχνερ θεωρούνταν ακόμα περισσότερο από την Κριστίνα –την οποία παρομοίαζαν με την Εβίτα- ως διάδοχος του Χουάν Ντομίνγκο Περόν και ικανός να διοικήσει τη χώρα. Δημόσιες επενδύσεις, εθνικοποίηση φυσικών πόρων και εξωτερική πολιτική με προτεραιότητα την Αργεντινή ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά της πολιτικής του.

«Όπως και με τους Περόν, ήταν οι φτωχοί της εργατικής τάξης κυρίως που αποτελούσαν την εκλογική βάση των Κίρχνερ μετά την οικονομική κατάρρευση της χώρας το 2001», θα πει στο «Christian Science Monitor» η Αργεντινή αναλύτρια Ντανιέλα Κόρντι.

Υπήρξαν όμως και σκανδαλα αλλά και αμφισβητούμενες πτυχές στην πολιτική των Κίρχνερ. Το 2008, οι Κίρχνερ, αντιμέτωποι με την παγκόσμια οικονομική κρίση, θα επιδίωκαν να εφαρμόσουν μια αμφισβητούμενη πολιτική, αυξάνοντας τους εξαγωγικούς φόρους στα αγροτικά προϊόντα. Εξαγρίωσαν μάλιστα όταν απείλησαν με εθνικοποίηση όλων των αγροτικών εξαγωγών.

Οι πολέμιοί τους τους κατηγορούσαν συχνά για διαφθορά και αυταρχισμό, ενώ το Γραφείο της χώρας Ενάντια στη Διαφθορά σημείωνε ότι η περιουσία των δυο τους είχε αυξηθεί 700% από τότε που ανέλαβαν την εξουσία, το 2003…

«Οι τραπεζίτες με απειλούσαν συνεχώς»

Στην κηδεία του, τον Οκτώβριο του 2010, συνέρρευσε πλήθος κόσμου. Ο Κίρχνερ, πριν πεθάνει από καρδιακή προσβολή, είχε πει στον Αμερικανό σκηνοθέτη Όλιβερ Στόουν ότι οι τραπεζίτες τον απειλούσαν διαρκώς.

Τον Οκτώβριο του 2010, ο λαός της Αργεντινής θα υφίστατο σοκ. Ο Νέστορ Κίρχνερ είχε πεθάνει από καρδιακή προσβολή, μόλις στα 60 του χρόνια. Ο «ήρωας της ανεξαρτησίας» της Αργεντινής, ο ηγέτης που της έδωσε πίσω το χαμένο της ανάστημα, δεν ήταν πια εδώ. Οι «πιγκουίνοι» -όπως ονομάζονταν οι υποστηρικτές του επειδή ο Κίρχνερ καταγόταν από την παγωμένη βόρεια Σάντα Κρουζ- θα συνέρρεαν κατά εκατοντάδες χιλιάδες να προσκυνήσουν τη σορό του.

Οι «αγορές», όμως, με δυσκολία θα έκρυβαν ένα χαμόγελο μέχρι τα αυτιά κάτω από το θλιμμένο προσωπείο που επέβαλλε η περίσταση. Ο τότε επικεφαλής του ΔΝΤ Ντομινίκ Στρος Καν υπέγραψε μάλιστα δακρύβρεχτο ανακοινωθέν του ιδρύματος για το θάνατο του Αργεντίνου προέδρου. Επενδυτές και «αγορές» προσέβλεπαν στο ότι μπορούσε να αλλάξει η σχέση της χώρας με το ΔΝΤ, τώρα που ο ισχυρός άνδρας ήταν νεκρός.

Ο συντηρητικός «Economist» του έκανε τον… επικήδειο, με άρθρο του. Σε αυτό, κατηγορούσε τον Κίρχνερ για λαϊκισμό, όπως είχε κάνει και παλαιότερα. «Τα λαϊκίστικα καθεστώτα στηρίζονται στα πρόσωπα –στον ανθρώπινο παράγοντα- και όχι στους θεσμούς έγραφε. Οπότε ο θάνατός του σηματοδοτεί το τέλος του “κιρχνερισμού” ακόμα κι αν συνεχίζει να κυβερνά η σύζυγός του. Όποιος κερδίσει τις επόμενες εκλογές, συνέχιζε, θα έχει την ευκαιρία «να ξεριζώσει τις στρεβλώσεις που χτίστηκαν από το 2003»…

Η απάντηση στον χαρακτηρισμό θα ερχόταν από τα χείλη του Νομπελίστα οικονομολόγου Τζόζεφ Στίγκλιτς: «Αν λαϊκισμός σημαίνει να νοιάζεσαι για τα δύο τρίτα του κόσμου, τότε δεν είναι τελικά τόσο κακό πράγμα»…

Οι ασφυκτικές πιέσεις που ασκούσαν οι αγορές στον Κίρχνερ κατά τη διάρκεια της προεδρίας του, σε συνδυασμό με τον αιφνίδιο θάνατό του, έδωσαν τροφή σε συνωμοσιολογικά σενάρια.

«Έσκυψαν ποτέ και σου ψιθύρισαν στ’ αυτί ότι θα σε σκοτώσουν;» είχε ρωτήσει, αναφερόμενος στους τραπεζίτες, ο Αμερικανός σκηνοθέτης Όλιβερ Στόουν τον Αργεντίνο πρόεδρο, τον οποίο είχε επισκεφθεί στο πλαίσιο δημιουργίας του ντοκιμαντέρ του «Νότια των Συνόρων» («South of the Border»). «Siempre», απάντησε ο Κίρχνερ χαμηλόφωνα: «Πάντα»…

Σε βίντεο που κυκλοφορεί στο Διαδίκτυο παρουσιάζεται η συγκεκριμένη συνομιλία με τον Όλιβερ Στόουν. Στη συνέχεια, προβάλλεται πρώην επικεφαλής της CIA (1973-1976), ο Ουίλιαμ Κόλμπι, να παρουσιάζει στην αμερικανική Γερουσία ένα όπλο που η υπηρεσία είχε στη διάθεσή της. Το όπλο αυτό, εκτοξεύοντας βέλος από πάγο μπορούσε να προκαλέσει καρδιακή προσβολή σε κάποιον και να τον σκοτώσει, χωρίς να αφήσει ίχνη… Ο πρόεδρος της Αργεντινής, σαν από διαβολική σύμπτωση, θα ήταν το ιδανικό θύμα λόγω ιστορικού καρδιολογικών προβλημάτων, λένε οι συνωμοσιολόγοι…

Μπορεί βέβαια η δολοφονία του Κίρχνερ από τη CIA να συνιστά απλή συνωμοσιολογική θεωρία. Ωστόσο, είναι σίγουρο ότι τα διεθνή κερδοσκοπικά γεράκια δεν επέτρεπαν στον Κίρχνερ να έχει την… ησυχία του. Ιδιαίτερα μάλιστα τα εκβιαστικά κεφάλαια, που κατείχαν ένα μικρό ποσοστό των ομολόγων της χώρας και συνέχισαν να την πιέζουν και μετά το 2005 να πληρώσει. Για το σκοπό αυτό είχε δημιουργηθεί και το λόμπι «Αμερικανική Ομάδα Κρούσης για την Αργεντινή» (American Task Force Argentina/ATFA) με επικεφαλής αξιωματούχους της πρώην κυβέρνησης Κλίντον και συμμετοχή επενδυτικών ταμείων-«όρνεων», όπως γράφαμε σε προηγούμενο τεύχος του «Crash». Η χώρα, προς το παρόν, έχει δικαιωθεί στα δικαστήρια…

Αργεντινή-Ελλάδα: Δρόμοι παράλληλοι;

Η Αργεντινή χρεοκόπησε ακολουθώντας τα μέτρα του ΔΝΤ και ανέκαμψε αψηφώντας τα.

Καθώς «το σάπιο μήλο μπορεί να χαλάσει και τα υπόλοιπα στο βαρέλι», η περίπτωση της Αργεντινής ενοχλεί ακόμα το ΔΝΤ και τις «διεθνείς αγορές». Γιατί ο Κίρχνερ απέδειξε, όχι μόνο ότι οι συνταγές του ιδρύματος δεν αποτελούν «μονόδρομο», αλλά ότι «μονόδρομος» για την ανάκαμψη ανθρώπων και αριθμών είναι να μην ακολουθηθούν.

Δεν είναι τυχαίο που, όταν ο αντιπρόεδρος της ελληνικής κυβέρνησης Ευάγγελος Βενιζέλος ισχυρίστηκε ότι δεν έχουμε σήμερα κρίση, αλλά θα έχουμε αν δεν εφαρμόσουμε τα μέτρα και γίνουμε σαν την Αργεντινή του 2001, η επικεφαλής του ΔΝΤ Κριστίν Λαγκάρντ έσπευσε να πει ότι δεν είναι χρήσιμες οι συγκρίσεις… ανόμοιων περιπτώσεων.

Η Λαγκάρντ αντιλήφθηκε ότι η παραπομπή στην Αργεντινή ήταν κάτι περισσότερο από ατυχής, αφενός γιατί η Αργεντινή χρεοκόπησε ακριβώς επειδή εφάρμοσε τα μέτρα -όπως ισχυρίζεται πλήθος αναλυτών- αφετέρου γιατί μετά τη χρεοκοπία ακολούθησε συνταγές πολύ διαφορετικές από εκείνες που συστήνει το ίδρυμα – και πέτυχε θεαματική ανάπτυξη, που δεν αφορά μόνο στους αριθμούς, αλλά και στους ανθρώπους (μείωση της φτώχειας και της ανεργίας).

Μετά την αποτυχημένη δράση του ανά την υφήλιο, το ΔΝΤ νεκραναστήθηκε και βρήκε «νέο» ρόλο με αφορμή την περίπτωση της Ελλάδας. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες λησμόνησαν προ καιρού τα καλέσματα που απήυθυναν με το ξέσπασμα της οικονομικής κρίσης, το 2008, για αναμόρφωση των ιδρυμάτων του Μπρέτον Γουντς (ΔΝΤ, Παγκόσμια Τράπεζα). Τώρα το ΔΝΤ επελαύνει ανενόχλητο στον ευρωπαϊκό Νότο. Και δεν θέλει τίποτε να «αμαυρώσει» το καλοστιλβωμένο του προφίλ…

Γι’ αυτό, οι αξιωματούχοι του ΔΝΤ άρχισαν να πνέουν μένεα όταν άκουσαν την Κριστίνα Κίρχνερ, το Μάιο του 2010, να λέει ότι: «Οι συνταγές που επιβάλλονται στην Ελλάδα είναι ταυτόσημες με αυτές που εφαρμόστηκαν εδώ το 2001» και να τονίζει τις ομοιότητες μεταξύ της κατάστασης που επικρατεί στην Ελλάδα και της κοινωνικής, πολιτικής και οικονομικής κρίσης που συγκλόνισε την Αργεντινή προτού η χώρα κηρύξει στάση πληρωμών. «Τα άγρια μέτρα λιτότητας θα συναντήσουν αντίσταση. Θα τελειώσουν άσχημα», είχε προειδοποιήσει η Κίρχνερ προσπαθώντας να χαλάσει τη «σούπα» τον διεθνών κερδοσκόπων.

Η Αργεντινή αποτελεί ακόμα «κόκκινο πανί» για το ΔΝΤ και γιατί οι ρυθμοί ανάπτυξης της χώρας, που αψήφησε τις δολοφονικές συνταγές του, εξακολουθούν να παραμένουν υψηλοί: το 2011 ήταν ο ένατος χρόνος συνεχούς ανάπτυξης, αν και η χώρα έχει υψηλό πληθωρισμό. «Είναι ένα τηγάνι στη φωτιά με καυτό λάδι», θα πει για τη χώρα τον περασμένο Ιούλιο στο Press TV του Μπουένος Άιρες ο υπεύθυνος του ΔΝΤ για το Δυτικό Ημισφαίριο Νικολά Ειζαγκίρ (Nicola Eyzaguirre). Μάλιστα, κάλεσε την πρόεδρο της Αργεντινής Κριστίνα Φερνάντες να… χαλιναγωγήσει την ανάπτυξη (!) και να εφαρμόσει πιο αποτελεσματική δημοσιονομική πολιτική, ώστε η Αργεντινή να επιτύχει πραγματικά αναπτυξιακά στάνταρ…!

Σε απάντηση, η Φερνάντες αύξησε πρόσφατα μισθούς, συντάξεις και επιδόματα…

Μάικλ Άλμπερτ: “Το ονομάζουν κρίση γιατί κινδυνεύουν οι πλούσιοι”

«Όταν οι πλούσιοι δεν κινδυνεύουν, δεν έχει σημασία πόσο υποφέρουν οι υπόλοιποι. Αυτό για τα ΜΜΕ δεν θεωρείται κρίση»

Συνέντευξη στη Δέσποινα Παπαγεωργίου | Ιούνιος 2011 [δημοσιεύτηκε στο περιοδικό "Crash"]

[Η συνέντευξη στα αγγλικά αναρτήθηκε από τον Μάικλ Άλμπερτ στο www.zcommunications.org. Λινκ:  http://www.zcommunications.org/interview-on-parecon-by-michael-albert]

Ο Μάικλ Άλμπερτ κατά τη διάρκεια διάλεξής του

Γνώρισα τον Μάικλ Άλμπερτ πριν από δύο χρόνια, σε μια διάλεξη του στην Αθήνα, στα πλαίσια ενός πολιτικού φεστιβάλ. Σπάνια συναντά κανείς ανθρώπους τόσο αφοσιωμένους στο στόχο τους, που γυρίζουν όλο τον κόσμο για να μεταλαμπαδεύουν ιδέες, να συνδιαλέγονται ακούραστα ακόμα και με τον πιο αντιδραστικό συνομιλητή και να πιστεύουν πραγματικά ότι αυτός ο κόσμος μπορεί να αλλάξει. Μιλούσε με έναν ανεξάντλητο οίστρο και δεχόταν βομβαρδισμό ερωτήσεων έως τις 2.30 τα ξημερώματα, σε ένα ασφυκτικά γεμάτο αμφιθέατρο. Γιατί ο Μάικλ Άλμπερτ έχει ακόμα ένα χάρισμα: μπορεί να εξηγεί με τον πιο απλό τρόπο τα πιο σύνθετα πράγματα.

Είναι ιδρυτής του Z Magazine, της αδελφής ιστοσελίδας του ZNet, του Z Media Institute και συνιδρυτής του South End Press, ενώ έχει συγγράψει και πολλά βιβλία. Το «Ζ» είναι ένα είδος παγκόσμιας κοινότητας προοδευτικών ανθρώπων. Εκεί (Znet, Zmag) δημοσιεύονται αναρίθμητα άρθρα από διανοητές, ακτιβιστές, δημοσιογράφους και «ανταποκριτές» από όλο τον κόσμο για ένα πλήθος ζητημάτων. Εκεί δημοσιεύει ο Νόαμ Τσόμσκι –ο οποίος διατηρεί πολυετή φιλία με τον Μάικλ Άλμπερτ- η Ναόμι Κλάιν, ο Ρόμπερτ Φισκ, η Βαντάνα Σίβα, και ουκ έστιν αριθμός. Εκεί οργανώνεται ένα είδος διαδικτυακού σχολείου επάνω σε διάφορα ζητήματα. Εκεί ρίχνεται ο σπόρος των ιδεών για το αύριο. Η ομάδα του «Ζ» έχει δανειστεί το όνομά της από την ομώνυμη ταινία του «δικού μας» Κώστα Γαβρά, καθώς έμαθαν ότι στα ελληνικά σημαίνει «αυτός ζει».

Ο Άλμπερτ θεωρεί ότι οι περισσότεροι στην αριστερά δεν πιστεύουν πραγματικά ότι ο κόσμος μπορεί να αλλάξει, γι’ αυτό και «ένας ταξιτζής υπερασπίζεται την ομάδα του καλύτερα από ό,τι εμείς υπερασπιζόμαστε τις ιδέες μας», όπως είχε πει στο φεστιβάλ. Ο ίδιος, πάντως, ακτιβιστής από το 1967 και διανοητής, τις υπερασπίζεται και τις προωθεί με πάθος. Δεν εντάσσεται στους ελιτιστές που θεωρούν ότι ο κόσμος δεν αντιδρά, επειδή είναι… μειωμένης αντίληψης. Τους έχουν πείσει, λέει, ότι το σύστημα είναι μονόδρομος. Γι’ αυτό κοιτούν με καχυποψία, ίσως και με κάποια λύπηση, σαν άλλον Δον Κιχώτη, εκείνον που τους καλεί να στρατευτούν μαζί του για να αλλάξουν τον κόσμο. Είναι σαν να τους ζητά να στρατευτούν σε έναν αγώνα για να αποτρέψουν τη γήρανση. Επιβιώνουν προσπαθώντας να προβληματίζονται λιγότερο. Γιατί; Γιατί η αριστερά δεν τους παρέχει ένα όραμα για το οποίο αξίζει να «ξεβολευτούν» για να αγωνιστούν.

Ο Άλμπερτ βέβαια δεν είναι από εκείνους που το βάζουν εύκολα κάτω. Αναμετριέται σκληρά, χρόνια τώρα, με το ερώτημα «ποια είναι η εναλλακτική;» Διαθέτει πρόταση επάνω στην οποία εργάζεται εδώ και δεκαετίες, τη Συμμετοχική Οικονομία, και δεν κουράζεται ποτέ να την εξηγεί. Μιλήσαμε μαζί του, και του ζητήσαμε να μας ξεδιπλώσει το όραμά του, καθώς στην Ελλάδα σήμερα το όραμα λείπει περισσότερο από ό,τι το ψωμί στο τραπέζι.     

-Το δόγμα στο οποίο βασίστηκε η Μάργκαρετ Θάτσερ για να εισάγει τον νεοφιλελευθερισμό, δηλαδή το «δεν υπάρχει εναλλακτική», εξακολουθεί και σήμερα να χρησιμοποιείται κατά κόρον από ηγέτες ανά τον κόσμο. Στην Ελλάδα, για παράδειγμα, μας λένε ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική» στην αυστηρή πολιτική δημοσιονομικής λιτότητας που επιβλήθηκε από ΔΝΤ, ΕΚΤ και ΕΕ, για τη «σωτηρία» της χώρας. Γιατί το πιστεύουν αυτό οι άνθρωποι; Πράγματι, δεν υπάρχει εναλλακτική;

«Ο κόσμος το πιστεύει επειδή επαναλαμβάνεται συνέχεια, αλλά και από την εμπειρία του: επειδή, δηλαδή, η «κατάρα» που μας στοιχειώνει δεν μοιάζει να μας αφήνει ποτέ ήσυχους. Με άλλα λόγια, η ιδέα ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική» φαίνεται πως «ταιριάζει» με την εμπειρία και την πρόσφατη ιστορία. Έτσι ήταν τα πράγματα, άρα έτσι θα είναι.

Αλλά, για φανταστείτε κάποιον σε άλλη εποχή να ισχυρίζεται ότι δεν υπάρχει εναλλακτική στην υποβάθμιση της γυναίκας ή στη σκλαβιά ή στη φεουδαρχία κ.λπ. Η πλειοψηφία αντιλαμβάνεται ότι στο παρελθόν υπήρχε εναλλακτική. Άρα, ο ισχυρισμός είναι ξεκάθαρα λανθασμένος. Και όχι μόνο λανθασμένος, αλλά και γελοίος διανοητικά και χυδαίος ηθικά… Απλά, είναι ένας τρόπος για να διασφαλιστεί η υποταγή και η υπακοή.

Και αυτό το στόχο είχε και η φρασεολογία της Θάτσερ. Δεν είπε «διάολε – μου τη δίνει που το λέω, αλλά τα σκατά που αντέχουμε τόσο καιρό δεν γίνεται να τα αποφύγουμε, είναι κάτι σαν φυσική κατάσταση, παρόλο που μας καταπλακώνουν». Αντίθετα, ήταν χαρωπή, και είπε, έχοντας το ύφος γιατρού που εκδίδει ιατρικό ανακοινωθέν: «Είστε καταδικασμένοι να υποφέρετε για πάντα». Δεν ανέφερε μια δυσάρεστη ανακάλυψη. Επέβαλλε μια πραγματικότητα που εξυπηρετούσε εκείνη και το περιβάλλον της.
Φυσικά, λοιπόν, υπάρχουν εναλλακτικές, κάποιες μέτριες και αβέβαιες και άλλες εμβριθείς και περιεκτικές. Μια από αυτές, την οποία υπερασπίζομαι και για την οποία εργάζομαι, λέγεται συμμετοχική οικονομία (Participatory economics / Parecon), η οποία εφαρμόζεται μέσα σε μια συμμετοχική κοινωνία – τα στοιχεία της οποίας θα συζητήσουμε».

Αλλά η ιδέα ότι η τρομακτική ανισότητα στον πλούτο και την εξουσία είναι κάτι σαν τη βαρύτητα ή τα γηρατειά –όπως η φύση ή η ανθρωπότητα ήταν πάντα και πρέπει να είναι – είναι απόλυτη ανοησία. Ο μόνος λόγος για τον οποίο η Θάτσερ το έλεγε αυτό είναι για να εξορθολογίσει την αδικία».

-Η πολιτική που προανέφερα και επιβάλλεται στην Ελλάδα από την τρόικα, μέχρι στιγμής έχει επιφέρει μόνο ύφεση, ανεργία και απελπισία. Πώς, κατά τη γνώμη σας, μπορεί η χώρα να σταθεί ξανά στα πόδια της; Πώς μπορούν οι Έλληνες να αποκτήσουν πάλι μια προοπτική για το μέλλον;

«Υπάρχουν δύο σημαντικά ζητήματα εδώ. Οι άμεσες ενέργειες για να διαφύγει κανείς αυτής της κατάστασης – και δεν γνωρίζω αρκετά καλά την ελληνική περίπτωση για να προσφέρω πολλά σε αυτό. Αρκεί να πω ότι δεν πρέπει κανείς να προσπαθεί να υπερβεί τα στραβά μιας μόνιμα προβληματικής οικονομίας φορτώνοντας το κύριο βάρος στην ήδη βεβαρημένη πλειοψηφία, ώστε να επωφεληθούν οι λίγοι – είτε σε τοπικό είτε σε διεθνές επίπεδο.

Μακροπρόθεσμα, όμως, για να υπάρξει προοπτική για το μέλλον, νομίζω ότι αυτό που πρέπει να γίνει αντιληπτό είναι ότι ο στόχος δεν είναι να επιστρέψει η Ελλάδα ή οποιαδήποτε άλλη χώρα εκεί που βρισκόταν πριν ξεσπάσει η σοβούσα οικονομική κρίση. Γιατί αυτή η ατζέντα δεν λέει ότι στόχος είναι να θεραπεύσουμε τον ασθενή – αλλά, αντί γι’ αυτό, είναι σαν να λέει ότι ο στόχος είναι να επαναφέρουμε τον ασθενή στην προηγούμενη κατάστασή του, στις προηγούμενες συνθήκες, οι οποίες οδήγησαν, όχι μόνο στη σοβαρή του ασθένεια αλλά και στον πρότερο διαρκή πόνο και την ασθενικότητα.

Στόχος μας δεν είναι να επιστρέψουμε στον «καπιταλισμό που λειτουργεί», δηλαδή στον καπιταλισμό που παίρνει τον πλούτο από τους πολλούς και τον δίδει στους λίγους, που υποτάσσει τις επιθυμίες των πολλών στις επιθυμίες των λίγων, πετώντας την αξιοπρέπεια στα σκουπίδια, μολονότι αυτός δεν έχει κάποια από τα χαρακτηριστικά που τώρα πλήττουν την Ελλάδα. Όχι, στόχος μας είναι να προχωρήσουμε μπροστά, ορίζοντας και δημιουργώντας ένα νέο σύστημα, οικονομικό, αλλά επίσης πολιτικό, πολιτισμικό και κοινωνικό. Για να έχουμε προοπτική για το μέλλον, πρέπει, νομίζω, να έχουμε ένα όραμα για έναν διαφορετικό τύπο κοινωνίας στο μέλλον – και να εργαζόμαστε για να τον δημιουργήσουμε. Με τι ηθικό και ενέργεια εξάλλου να παλέψει κανείς για να επιστρέψει σε μια κατάσταση που θα οδηγήσει για μία ακόμη φορά στο ίδιο σημείο; Αυτό φαίνεται μάταιο και βλακώδες στους περισσότερους. Γι’ αυτό, προσπαθούν μόνοι τους απλώς να επιβιώσουν.

Ας το θέσω και διαφορετικά. Γιατί αυτή η περίοδος παρουσιάζεται από όλα τα ΜΜΕ και στις δημόσιες συζητήσεις ως περίοδος κρίσης; Η απάντηση είναι γιατί δεν πλήττονται από αυτή την κρίση μόνο οι φτωχοί και οι αδύναμοι, αλλά κινδυνεύουν και οι πλούσιοι. Οπότε, αυτή είναι κρίση. Όταν οι πλούσιοι δεν έχουν πρόβλημα και δεν κινδυνεύουν, δεν έχει σημασία πόσο υποφέρουν οι υπόλοιποι – αν πεινούν, αν δεν έχουν ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, αν χάνουν τα σπίτια τους κ.λπ. – αυτό δεν είναι κρίση. Στη ζυγαριά των ΜΜΕ, εκείνο που μετρά είναι οι ελίτ. Ο στόχος μας –να αποκτήσουμε μια νέα προοπτική-  συνεπάγεται ότι θα υπερβούμε αυτή τη χυδαία «λογική» που έχει ως πυρήνα την καλοπέραση των πλούσιων και ισχυρών και θα χτίσουμε στη θέση της τη δική μας καθολική και ανθρωπιστική στάση, που θα έχει ως πυρήνα νέους κοινωνικούς στόχους και νέο κοινωνικό όραμα».

-Τόσο τα κοινωνικά κινήματα παγκοσμίως, όσο και η αριστερά, συχνά κατηγορούνται ότι επικεντρώνονται στην κριτική του συστήματος, αλλά ότι δεν καταθέτουν μια βιώσιμη εναλλακτική – και ότι ούτε καν επενδύουν χρόνο και προσπάθεια στο να εκπονήσουν μία. Κατά τη γνώμη σας, πρόκειται για δικαιολογημένη κριτική;

«Κυρίως ναι – και ελάχιστα όχι. Πριν από πολλές δεκαετίες απαντούσα σε αυτή την ερώτηση λέγοντας ότι οι σκλάβοι στις φυτείες του αμερικανικού Νότου είχαν κάθε λογικό δικαίωμα να απαιτούν και να επιδιώκουν την κατάργηση της δουλείας χωρίς να γνωρίζουν ποια θα ήταν η πλήρης κοινωνικοοικονομική εναλλακτική πρόταση στη δουλεία. Οπότε και οι σκλάβοι της μισθωτής εργασίας θα μπορούσαν να το κάνουν αυτό, όσον αφορά στον καπιταλισμό. Πιστεύω ότι είναι κάτι ηθικά και λογικά σωστό. Αλλά πιστεύω ότι τόσο τότε, όσο και –πολύ περισσότερο- τώρα, μια αριστερά που δεν μπορεί να απαντήσει την ερώτηση –τι θα θέλατε, τι θα ήταν καλύτερο από αυτό;- είναι χρεοκοπημένη. Χρειάζεται μια απάντηση, σαν πυξίδα που θα μας δείχνει το δρόμο προς το μέλλον, αλλά και για λόγους ηθικού και ελπίδας.

Επιθυμώ μια νέα οικονομία στην οποία οι εργαζόμενοι και οι καταναλωτές να αυτοδιαχειρίζονται τη ζωή τους. Να μην υπάρχουν ανώτερες τάξεις που να επωφελούνται εις βάρος άλλων, υποδεέστερων τάξεων. Αυτό σημαίνει ότι δεν θα υπάρχει κάποια ελίτ, δηλαδή η τάξη των καπιταλιστών –ένα μικρό ποσοστό του πληθυσμού- που να έχει στην ιδιοκτησία της όλους τους χώρους εργασίας, τις πλουτοπαραγωγικές πηγές και τα μέσα, να ελέγχει την εργασία των άλλων και να κερδοφορεί από αυτή.

Αλλά επίσης σημαίνει ότι δεν θα υπάρχει και η πολυπληθέστερη τάξη, τους ονομάζω «τάξη των συντονιστών», η οποία μονοπωλεί τη διοίκηση και την τεχνογνωσία της εργασίας και χρησιμοποιεί την πληροφόρηση που διαθέτει και την εξουσία της θέσης της για να καθορίσει τα οικονομικά αποτελέσματα. Αυτοί συγκεντρώνουν υπερβολικό πλούτο σε σύγκριση με την τάξη των εργαζομένων, πιο κάτω, που περιορίζεται στις διεκπεραιωτικές/εκτελεστικές εργασίες. Σημαίνει επίσης ότι η κατανομή των προϊόντων και ο καταμερισμός της εργασίας και των μέσων πρέπει να γίνεται λαμβάνοντας υπόψη όλο το κοινωνικό κόστος και όφελος των οικονομικών επιλογών, αλλά και αποδίδοντας σε όλους τους εργαζομένους και τους καταναλωτές κατάλληλο και αναλογικό μερίδιο του αποτελέσματος.

Όλα αυτά επιτυγχάνονται στο οικονομικό μοντέλο που προτείνω, τη συμμετοχική οικονομία, μέσω μερικών κομβικών θεσμικών χαρακτηριστικών. Πρόκειται για αυτοδιαχειριζόμενα συμβούλια εργαζομένων και καταναλωτών, έναν νέο καταμερισμό εργασίας που βασίζεται σε αυτό που αποκαλείται ισορροπημένο πλέγμα εργασίας. Αυτό δίνει σε κάθε εργαζόμενο ένα δίκαιο μερίδιο από αρμοδιότητες τόσο διοικητικές όσο και διεκπεραιωτικές, αμοιβή ανάλογα με το πόσο σκληρά εργάζεται, πόσες ώρες και κάτω από ποιες συνθήκες. Η ανάθεση (της εργασίας) δεν γίνεται ούτε από κάποια κεντρική διοίκηση ούτε από τις αγορές ούτε από κάποιο συνδυασμό των δύο, αλλά από έναν συμμετοχικό σχεδιασμό στο πλαίσιο του οποίου εργαζόμενοι και καταναλωτές σε συνεργασία διαπραγματεύονται αποτελεσματικά τα οφέλη και τα κόστη. Με αυτοδιαχείριση και λαμβάνοντας υπόψη το σύνολο του κοινωνικού και οικολογικού οφέλους και ζημίας.

Σε συνδυασμό με κάποια νέα θεσμικά όργανα, θα μπορούσε να συσταθεί μια συμμετοχική κοινωνία ή, αν προτιμάτε, κάτι που κάποιοι θα αποκαλούσαν συμμετοχικό σοσιαλισμό».

-Πώς θα σχολιάζατε το γεγονός ότι η ελληνική αριστερά δεν έχει προσπαθήσει να εφαρμόσει ένα μοντέλο εναλλακτικής διοίκησης στις επιχειρήσεις που της ανήκουν (π.χ. εκδόσεις, εφημερίδες κλπ);

«Είναι αντιληπτό γιατί κάτι τέτοιο δεν έχει συμβεί. Και δεν πιστεύω ότι και οι προσπάθειες της αριστεράς σε άλλες χώρες, περιλαμβανομένων των ΗΠΑ, έχουν υπάρξει καλύτερες –ίσως, μάλιστα, να είναι και χειρότερες. Όμως, πιστεύω ότι πρόκειται για μια τρομερή αποτυχία, τόσο στην Ελλάδα, όσο και οπουδήποτε αλλού. Γιατί;

Φανταστείτε ότι προσπαθούμε να συγκροτήσουμε ένα κίνημα κατά της δουλείας. Οργανωνόμαστε λοιπόν στους χώρους εργασίας μας, στα ΜΜΕ κ.λπ., με βάση το μοντέλο των φυτειών του Νότου με τους σκλάβους – ή τουλάχιστον με κάποια στοιχεία από αυτό. Νομίζω ότι σχεδόν όλοι στην αριστερά θα συμφωνούσαν ότι γι’ αυτό το λόγο ούτε οι σκλάβοι θα εμπιστεύονταν αυτό το κίνημα ούτε εκείνοι που σοβαρά υποστηρίζουν την κατάργηση της δουλείας.

Κατ’ αναλογία, λέμε ότι είμαστε αντικαπιταλιστές –και για τον ίδιο λόγο, και δικαίως, είμαστε επίσης εναντίον του σοσιαλισμού του 20^ου αιώνα- ωστόσο τα βασικά χαρακτηριστικά των θεσμών που οι ίδιοι δημιουργούμε ελάχιστα διαφέρουν από εκείνους που υπάρχουν στα κυρίαρχα ΜΜΕ, τις μεγάλες εταιρείες και την κυβέρνηση.

Ας υποθέσουμε πως στις ΗΠΑ οργανώναμε κινήματα με το ρατσισμό των νόμων Τζιμ Κρόου [σσ: νόμοι αυτοί προέβλεπαν «ισότητα» αλλά και πλήρη διαχωρισμό λευκών και μαύρων σε όλους τους τομείς της κοινωνικής και πολιτικής ζωής] ή με άθλιες πατριαρχικές δομές κλπ. Οι σχετικές εκλογικές περιφέρειες θα δυσπιστούσαν απέναντι σε αυτά τα κινήματα, τα οποία ποτέ δεν θα επιφέρουν τη συνειδητοποίηση γύρω από ζητήματα φυλής ή φύλου. Νομίζω ότι για αυτό οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα δυσπιστούν σοβαρά απέναντι στην αριστερά. Τους βομβαρδίζουμε με ρητορική που διακηρύττει την κατάργηση των ταξικών διακρίσεων, αλλά διατηρούμε αυτές τις διακρίσεις στα κινήματά μας και τα θεσμικά μας όργανα.

Είναι αναγκαίο να ενσωματώσουμε τους σπόρους του μέλλοντος στο παρόν, ώστε να αποφύγουμε την υποκρισία, να αποφύγουμε να ενδίδουμε στην προσεταιριστική «λογική» του σήμερα, να έχουμε θετικές προσδοκίες και να γεννήσουμε ελπίδα που στηρίζεται στη γνώση. Κι ακόμα, να επωφεληθούμε από τη μεγαλύτερη σοφία και τις απελευθερωτικές όψεις των μελλοντικών μας στόχων. Το εμπόδιο είναι το εξής: δεν μπορούμε να ενσωματώσουμε αποτελεσματικά τις μελλοντικές αρετές και δομές στο σήμερα αν δεν έχουμε καθορίσει ποιες θα είναι αυτές οι αρετές και οι δομές. Και δεν τις έχουμε καθορίσει, αφενός γιατί δεν έχουμε προσπαθήσει να το κάνουμε, αφετέρου γιατί, πολλές φορές, και οι ίδιοι δεν έχουμε υπερβεί τις προκαταλήψεις της τάξης. Έτσι, βρίσκουμε ξανά μπροστά μας την ανάγκη να διαθέτουμε όραμα».

-Θα μπορούσατε εν συντομία να μας εξηγήσετε λίγο περισσότερο τη συμμετοχική οικονομία; Ποιοι είναι οι βασικοί της άξονες;

«Η συμμετοχική οικονομία είναι ένα όραμα για ένα νέο οικονομικό μοντέλο που θα αντικαταστήσει τόσο τον καπιταλισμό, όσο και το μοντέλο που παραδοσιακά ονομάζεται σοσιαλισμός αλλά που ουσιαστικά μετέτρεψε την «τάξη των συντονιστών» σε νέα εξουσιαστική τάξη. Είναι ένα μοντέλο για να αλλάξει την εργασία, την κατανάλωση και την κατανομή, ώστε ο καθένας να ζει μια πλήρη και πλούσια οικονομική ζωή, με δίκαιη κατανομή αρμοδιοτήτων, να έχει λόγο επάνω στα αποτελέσματα και να κατανέμονται δίκαια τα οφέλη και οι υποχρεώσεις. Βασίζεται στους θεσμούς που προανέφερα οι οποίοι με τη σειρά τους βασίζονται στην έλλειψη τάξεων και στην πιο περιεκτική ιδέα ότι οι άνθρωποι είναι ικανοί για και αξίζουν συνθήκες που ενισχύουν και συντηρούν την αλληλεγγύη, τη διαφορετικότητα, την ισότητα, την αυτοδιαχείριση, την οικολογική συνείδηση και τον διεθνισμό.

Η ψυχή της συμμετοχικής οικονομίας, γύρω από την οποία αναπτύσσονται οι διάφορες παραλλαγές της ανά τον κόσμο, είναι ότι εργαζόμενοι και καταναλωτές εκφράζουν τις επιθυμίες τους για την οικονομική ζωή μέσω συμβουλίων στους χώρους εργασίας και τις γειτονιές, τα οποία ανάγονται και σε ευρύτερο επίπεδο εργοστασίων, τοπικό και εθνικό. Όλα λαμβάνουν αποφάσεις με βάση την αρχή της αυτοδιαχείρισης, χαρακτηρίζονται από δίκαιη κατανομή εισοδήματος. Προβλέπονται ισορροπημένη κατανομή αρμοδιοτήτων, από τις πιο ταπεινές στις πιο υπεύθυνες, ώστε καμία μειονότητα να μην επιβάλλεται. Σε αυτό, προσθέστε τον συμμετοχικό σχεδιασμό.

Περισσότερα θα βρείτε στο Διαδίκτυο και στο βιβλίο μου με τίτλο “Parecon”».

-Μπορείτε να μας παραθέσετε παραδείγματα επιτυχημένης εφαρμογής του μοντέλου της συμμετοχικής οικονομίας (σε κοινότητες, επιχειρήσεις κ.λπ.) οπουδήποτε στον κόσμο;

«Υπάρχουν δύο διαφορετικές προσεγγίσεις για την απάντηση.

Πρώτον, υπάρχουν άνθρωποι που βλέπουν τους εαυτούς τους ως υποστηρικτές της συμμετοχικής οικονομίας και οι οποίοι αυτή τη στιγμή χτίζουν έναν εναλλακτικό τρόπο προσέγγισης της οικονομίας; Η απάντηση είναι «ναι» – αν και δεν είναι μεγάλος ο αριθμός τους και πρόκειται κυρίως, όχι όμως αποκλειστικά, για επιχειρήσεις αριστερών ΜΜΕ. Δυστυχώς, δεν τις γνωρίζω όλες. Ο περισσότερες απλώς συστήνονται και παλεύουν με το περιβάλλον τους, και ελάχιστα –νομίζω, λάθος τους- γνωστοποιούν τη δραστηριότητά τους προς τα έξω. Γιατί τόσο λίγες προσπάθειες; Αφενός γιατί οι ενδιαφερόμενοι δεν διαθέτουν τα κεφάλαια για τέτοια εγχειρήματα. Αφετέρου, γιατί όλα γύρω τους φωνάζουν «θα αποτύχετε, εμπλέκεστε σε αποστολή ηλιθίων», οπότε χρειάζεται πολύ κουράγιο και αυτοπεποίθηση για να προχωρήσεις. Παρ’ όλα αυτά, υπάρχουν περιπτώσεις τέτοιων εργασιακών χώρων.

Δεύτερον, υπάρχουν εγχειρήματα που τρέχουν, τα οποία ενστερνίζονται τη λογική και τις φιλοδοξίες της συμμετοχικής οικονομίας, αλλά που δεν το παραδέχονται ανοιχτά – άρα, αποκλίνουν από τη λογική του, κατά κάποιο τρόπο; Και πάλι η απάντηση είναι θετική. Σε αυτή την περίπτωση, εντάσσονται πολύ περισσότερα εγχειρήματα, για παράδειγμα καταλήψεις εργοστασίων, αλλά και ακόμα πιο σαφείς προσπάθειες προς αυτή την κατεύθυνση. Ίσως το πιο προηγμένο τέτοιο εγχείρημα είναι εκείνο που διεξάγεται σε περιοχές της Βενεζουέλας: στο πλαίσιό του, ενώνονται κοινότητες, οργανωμένες σε συμβούλια και κολεκτίβες, με τοπικούς χώρους εργασίας, οι οποίοι επίσης είναι οργανωμένοι σε συμβούλια, όχι μέσω κεντρικού σχεδιασμού και χρήσης της αγοράς, αλλά μέσω άμεσων διαπραγματεύσεων για τα αποτελέσματα».

-Στη διάλεξή σας στην Αθήνα, είχατε αναφερθεί εκτενώς στην εμπειρία σας από το «πείραμα» στην Αργεντινή μετά τη χρεοκοπία της χώρας, δηλαδή όταν οι εργάτες κατέλαβαν κάποια εργοστάσια και προσπάθησαν να τις λειτουργήσουν με συλλογικό τρόπο. Είχατε τονίσει την απογοήτευση των εργατών όταν, μετά από κάποιο διάστημα, αυτοί που είχαν εκλέξει ως συντονιστές, άρχισαν να διασφαλίζουν προνόμια για τους εαυτούς τους, ενάντια στο πνεύμα συλλογικής διοίκησης. Γιατί συνέβη αυτό, επειδή η ανθρώπινη φύση είναι εγγενώς άπληστη και εγωιστική ή είναι ζήτημα παιδείας; Κατά συνέπεια, ποια προβλήματα θα αναδεικνύατε ως τα πιο σημαντικά στο μοντέλο συλλογικής διαχείρισης/ συμμετοχικής οικονομίας;

«Όταν οι άνθρωποι σε οποιοδήποτε μέρος του κόσμου καταλαμβάνουν εργοστάσια, αποφασίζουν συνήθως να εφαρμόσουν τη δημοκρατία –δηλαδή αυτό που θεωρούν δίκαιο καταμερισμό εξουσίας- και την ισότητα – δηλαδή αυτό που πιστεύουν ότι είναι δίκαιη αμοιβή, εξισώνοντας συνήθως τις αμοιβές για όλους. Ενώ υπάρχουν οφέλη πραγματικά από αυτές τις ενέργειες, δεν στηρίζονται ωστόσο σε κάποιο σχέδιο επεξεργασμένο συνολικά. Αλλά το πραγματικό πρόβλημα εντοπίζεται σε δύο ζητήματα που δεν έχουν τεθεί σοβαρά και δεν έχουν αλλάξει. Δηλαδή, έχει διατηρηθεί ο παλιός καταμερισμός εργασίας και ο εργασιακός χώρος συνεχίζει να λειτουργεί στο πλαίσιο της ανταλλαγής που καθορίζεται από την οικονομία της αγοράς, ανταγωνιζόμενο άλλες εταιρείες.

Οι παλιοί ιδιοκτήτες έχουν φύγει και το ίδιο –για παράδειγμα στην Αργεντινή – και οι παλιοί μηχανικοί, οι διοικητές, τα οικονομικά στελέχη, κλπ. Αλλά αντί να επινοήσουν τρόπους για να γίνει η εργασία χωρίς να δίδονται προνόμια στους λίγους, οι εργαζόμενοι στα καταληφθέντα εργοστάσια πάλι εκλέγουν κάποιους από αυτούς για να κάνουν τις παλιές δουλειές –διοίκηση, συντονισμό, σχεδιασμό, οτιδήποτε- χωρίς να αλλάζουν τον ορισμό και καταμερισμό της εργασίας γενιά. Οπότε, πάλι το 20% καταλήγει να κάνει εργασίες διοικητικές και το 80% να υπακούει στις οδηγίες παθητικά. Ενώ στην αρχή, λοιπόν, τα νέα αφεντικά διατηρούν δεσμούς με τους πάντες και είναι γενικά υποστηρικτικοί –εξάλλου μόλις μερικές ημέρες πριν ήταν εργάτες όπως όλοι- κι ενώ αναλαμβάνουν τα νέα τους καθήκοντα με ίδιο μισθό με τους υπόλοιπους και υπόκεινται στη δοκιμασία της ψηφοφορίας για σοβαρά ζητήματα, συμβαίνει το εξής: εξαιτίας της φύσης της καθημερινής τους εργασίας (μηχανικά, λογιστικά, συντονισμός κ.λπ.) σταδιακά συγκεντρώνουν περισσότερη γνώση από τους υπόλοιπους για τη ζωή στο χώρο εργασίας, αποκτούν αυτοπεποίθηση  και έλεγχο στα καθημερινά, κι έτσι αρχίζουν και αποτελούν μια τάξη επάνω από τους συναδέλφους τους. Αισθάνονται πιο άξιοι, έτοιμοι να αποφασίσουν να προωθήσουν τα δικά τους συμφέροντα – με τον τρόπο αυτό, το παλιό και το σάπιο επιστρέφει. Όχι η παλιά καπιταλιστική ηγεμονία. Οι ιδιοκτήτες έχουν φύγει. Μάλλον, το είδος της ηγεμονίας του 20% που συναντήσαμε στο σοσιαλισμό του 20^ου αιώνα.

Το πρόβλημα των αγορών ωστόσο είναι πιο σύνθετο. Ακόμα και αν  υπό κατάληψη χώρος εργασίας λύσει το πρόβλημα του παλιού καταμερισμού εργασίας, το να ανταγωνίζεσαι στην αγορά θα έχει δυσμενή αποτελέσματα. Ένα πείραμα μπορεί να υπάρχει ακόμα και μέσα στο περιβάλλον της οικονομίας της αγοράς, αλλά θα διαρκέσει χωρίς να επιστρέφει η παλιά σήψη μόνο εάν υπάρχει βαθιά συνειδητοποίηση και συνεχής προσπάθεια προστασίας του από την πίεση των αγορών για επανεγκαθίδρυση των παλιών ιεραρχιών.

Αυτή η συζήτηση βρίσκεται στην καρδιά της κατανόησης των οικονομικών ή, στην πραγματικότητα, οποιασδήποτε πτυχής της κοινωνικής ζωής. Πραγματεύεται πώς συγκεκριμένοι θεσμοί, με την επίδρασή τους στους ανθρώπους που εκτελούν τους ρόλους τους, καθορίζουν, ακόμα και ενάντια στις προθέσεις όλων κάποιες φορές, την έκβαση των πραγμάτων. Και γι’ αυτό χρειαζόμαστε ένα όραμα – γιατί διαθέτοντάς το αντιλαμβανόμαστε και προβλέπουμε αυτού του τύπου τις αποτυχίες και τις αποφεύγουμε».
• Ο Μάικλ Άλμπερτ έχει συγγράψει πολλά βιβλία. Στα ελληνικά κυκλοφορούν: «Πάρεκον: Η ζωή μετά τον καπιταλισμό» (εκδ. Επίκεντρο) και «Η πραγμάτωση της ελπίδας: Η ζωή πέρα από τον καπιταλισμό» (εκδ. ΚΨΜ).

Για περισσότερα, ανατρέξετε στην ιστοσελίδα: www.zcommunications.org

Η συμμετοχική οικονομία σε εφαρμογή:

Τα Box Dog Bikes, μια πολύ επιτυχημένη επιχείρηση επισκευής ποδηλάτων στο σαν Φρανσίσκο, που λειτουργεί με βάση τις αρχές της συμμετοχικής οικονομίας.

•Box Dog Bikes | http://www.boxdogbikes.com/  

«Τα Box Dog Bikes ξεκίνησαν το φθινόπωρο του 2004 με μια ομάδα με την ίδια νοοτροπία, μερικά χρησιμοποιημένα ανταλλακτικά και μια στοιχειώδη εγκατάσταση. Μέσα από τη σκληρή μας δουλειά και αφοσίωση κάναμε το Box Dog Bikes μια πολύ επιτυχημένη τοπική επιχείρηση. Είμαστε επτά εργαζόμενοι-ιδιοκτήτες, που αγωνιζόμαστε να τονώσουμε την κουλτούρα του ποδηλάτου στο Σαν Φρανσίσκο. Αγκαλιάζουμε τη δομή της συλλογικότητας της επιχείρησης στην οποία έχουμε υποστήριξη και αντιμετωπίζουμε την πρόκληση να είμαστε δημιουργικοί»

Διεθνές Συνέδριο για τα Κοινά (International Commons Conference)http://www.boell.de/economysocial/economy/economy-commons-10451.html

«Μια εποχή στη σύγχρονη ιστορία έχει τελειώσει. Η επιταγή ανάπτυξης του καπιταλισμού απειλεί το οικοσύστημα. Η εμπιστοσύνη στις κυβερνήσεις ως αξιόπιστες αντιπροσώπους των συμφερόντων των πολλών έχει κλονιστεί. Οπότε, ένα νεό μονοπα΄τι ανοίγεται: τα κοινά. Τα κοινά αφρούν στην προσπα΄θεια επανάκτησης, μοιράσματος και αυτοδιαχειριζόμενων πηγών που ανήκουν σε όλους. Σαν μορφή διοίκησης υπερασπίζεται τα παραδοσιακά ή χτίζει νέα κοινωνικά και θεσμικά σχήματα που για τη διαχείριση των πηγών μας – υδάτινων πόρων, γης, γνώσης, σπόρων…»

• JASecon = Grassroots Economics (Οικονομία από τη βάση) | http://jasecon.org/

«Ο Μαρκ Μασκαρένχα-Σβαν εργάζεται με πολιτικές και οικιστικές συλλογικότητες για περίπου 20 χρόνια. Είναι εκπαιδευτής που εργάζεται στην πολιτική εκπαίδευσης, ενάντια στην καταπίεση μέσα στις προνομιούχες κοινότητες και στην οργανωτική ανάπτυξη μέσω συλλογικότητας».

• Κατάστημα «Σπόρος» | http://sporos.org/

«Στο σπόρο θέλουμε να πειραματιστούμε σε ένα διαφορετικό, εναλλακτικό, μοντέλο εμπορίου, που στη θέση του κέρδους θα βάζει ένα πλήθος στόχων: την αυτονομία και την αξιοπρεπή διαβίωση του παραγωγού, τη βιωσιμότητα της δομής διακίνησης, τη διατήρηση του φυσικού περιβάλλοντος, την ποιότητα και την προσιτή τιμή για το χρήστη. Θέλουμε αυτές οι επιμέρους επιδιώξεις να ρυθμίζονται από σχέσεις εμπιστοσύνης και αμοιβαιότητας, με τη συμμετοχή όλων των εμπλεκομένων, και όχι από το «αόρατο» χέρι της αγοράς».

• Καφενείο «Το Παγκάκι» | www.pagkaki.org

«…Τολμάμε να επιχειρήσουμε στην πράξη μια διαφορετική πρόταση στην οργάνωση της παραγωγικής διαδικασίας… ένα συνεταιρισμό αλλιώτικο», που «ανήκει σε όσους και όσες κάθε φορά το δουλεύουν μετέχοντας στη συλλογικότητα. Για τη δημιουργία του συνεισφέραμε όλα τα μέλη ανάλογα με τις οικονομικές μας δυνατότητες αναλαμβάνοντας όμως από κοινού το ρίσκο και την ευθύνη.

Τα όποια κέρδη προκύπτουν μετά την πληρωμή των μισθών δεν μοιράζονται, αλλά μετά τη δημιουργία ενός αποθεματικού ταμείου και την εξόφληση του εσωτερικού δανείου (που θα επιτρέψει και την τυπική ανεξαρτησία του συνεταιρισμού από τα νυν μέλη του) θα χρησιμοποιούνται για την ενίσχυση συλλογικών εγχειρημάτων ανάλογης λογικής και προοπτικής.

Βασικό όργανο λήψης αποφάσεων είναι η συνέλευση των μελών του συνεταιρισμού που αποτελείται από τις κάθε φορά εργαζόμενες…»

• Δίκτυο Οικοκοινότητα | http://oikodiktyo.espivblogs.net/about/

«Πανελλαδικά αυτοοργανωμένο δίκτυο στη βάση των σχέσεων αλληλεγγύης και συνεργασίας οικοπαραγωγών & ενεργών πολιτών με σκοπό την προώθηση της οικολογικής παραγωγής και των κοινοτιστικών εναλλακτικών δραστηριοτήτων».